Streszczenia wybranych artykułów / Summaries of some articles


Danuta Musiał, O perspektywach nauk o starożytności

Artykuł wprowadza do dyskusji na temat obecnego stanu oraz przyszłości badań nad epoką starożytną. W opinii Autorki, głównym problemem, jaki uwzględnić powinni naukowcy zajmujący się epoką starożytną, będzie uchwycenie, oraz utrzymanie uwagi opinii publicznej na rezultatach badań. W ostatnich latach XX wieku dało się zauważyć narastający rozdźwięk między potoczną wiedzą na temat starożytności, którą posiada społeczeństwo, a obrazem epoki kształtowanym w wyniku badań naukowych. Nie można już dłużej wymagać, że edukacja szkolna wystarczy uczniom do zrozumienia zagadnień dotyczących historii starożytnej, ponieważ ta epoka już dawno straciła ważną pozycję wśród innych przedmiotów nauczanych w szkole. Nauczanie klasycznych języków staje się coraz rzadszą i dość ograniczoną praktyką. Historia starożytna traktowana jest jako wprowadzenie do nauczania historii jako całości. Posiadanie wiedzy na temat antyku nie jest już symbolem wysokiego poziomu kultury i wyrafinowania społeczeństwa. W takiej sytuacji powinniśmy szukać nowych kierunków popularyzowania wiedzy o epoce. Jedną z szans na zwiększenie zainteresowania starożytnością jest odwołanie się do wspólnych, antycznych korzeni łączących całą kulturę europejską. Przykłady zaczerpnięte z innych krajów pokazują, że istnieje wielkie zapotrzebowanie na książki popularnonaukowe dotyczące historii starożytnej. Jeśli rozpatrujemy przyszłość dyscyplin naukowych zajmujących się poznaniem świata antycznego w Polsce, niewielka liczba takich prac przygotowywanych przez polskich naukowców wzbudza niepokój.



Danuta Musiał, On Perspectives of the Research into the Ancient History

The article is an introduction into discussion on both: the current condition and the future perspectives of historical study of the ancient Greek and Roman worlds. The author states that nowadays the most important task for historians and other researchers focusing on the ancient history is to draw peoples’ attention to the results of their studies and research projects. In recent years, in particular at the close of the twentieth century, we could observe a worrying phenomenon of widening gap between the scientific and the common knowledge that is between the popular view of ancient times and the one developed by professionals, i.e. historians, archeologists, classical philologists etc. We cannot assume anymore, that secondary and higher education would be sufficient for students to understand the ancient history, as the epoch has long since lost its prominent position amongst compulsory courses. The study of ancient languages, first of all Greek and Latin, is rather rare and limited (or even elite and exclusive) practice. The ancient history courses are treated as an introduction into the study of history as a whole. Nowadays the in-depth knowledge of ancient history is losing its significance as a symbol of a high level of culture and a refined sophistication of the society. In that situation we should search for new ways and methods of popularization of ancient history to a mass audience. One of the chances to intensify an interest in ancient history is to refer to the antique roots of European culture, especially the shared antique values. All the examples taken from other European countries make it clear that there is a tremendous demand for academic books on ancient Greek and Roman worlds directed towards general public. If we bring up the question of future perspectives of study of the ancient world in Poland, we would recognize there is a growing concern about the small number of books for the general public written by Polish scholars.



Sebastian Chojnacki, Podstawy gospodarcze funkcjonowania klasztorów mendykanckich w państwie krzyżackim w Prusach

Artykuł porusza problem gospodarczych podstaw aktywności ekonomicznej klasztorów dominikańskich i franciszkańskich w Prusach Krzyżackich. System finansowania zakonów mendykanckich uzależniony od dobrowolnych datków wyznawców były nowym zjawiskiem. Charakterystyczne dla wcześniej funkcjonujących zgromadzeń były uposażenia w postaci posiadłości ziemskich. Dochody mendykantów w Prusach zostały sklasyfikowane, według propozycji Jerzego Kłoczowskiego, jako: pojedyncze donacje, legacje oraz zbiórki na konkretne cele; fundacje oraz towarzystwa modlitewne; czynsze oraz darowizny; dochody z posiadłości. Głównym źródłem pojedynczych donacji były odpusty, szczególnie często udzielane w XIII wieku, w pierwszym okresie funkcjonowania państwa zakonnego. Mendykanci uzyskiwali dochody także z zapisów testamentowych. Mnisi zbierali pieniądze podróżując od domu do domu w miastach i wsiach. Kolejnym źródłem dochodów były msze odprawiane za poszczególne osoby w zamian za donacje i przywileje. Donacje dobroczynne pochodziły od bractw, cechów rzemieślniczych, oraz osób prywatnych. Stałym źródłem dochodu w zakonach mendykanckich były czynsze płacone w naturze, przy czym sytuacja w Prusach Krzyżackich, gdzie Zakon blokował zapisy czynszowe przeznaczane dla klasztorów wyglądała inaczej niż w pozostałych przypadkach. Dla gospodarki konwentu, bardzo ważne były przywileje nadane przez fundatora (w tym przypadku – Zakon Krzyżacki). Ustanowienie przywileju połowu ryb uzyskało rolę najistotniejszą. Pierwszy taki przywilej został nadany Dominikanom z Elbląga w 1246 roku. Przywileje na połów ryb były tak szeroko rozdawane przez Zakon, że stawały się istotniejsze nawet od przywileju na założenie młyna. Przywileje ziemskie były zwykle związane z ogrodami zlokalizowanymi blisko klasztorów.



Sebastian Chojnacki, Economic Basis of Mendicant Orders in the Monastic State of the Teutonic Knights in Prussia

The objective of the article is to present the basis for economic activities of mendicant orders of Black and Grey Friars in Teutonic Prussia. The system of financing the mendicant orders, which was dependant on alms and voluntary donations of believers, was a new phenomenon. Characteristic of older convents or orders were incomes generated by landed properties and other estates. According to Jerzy Kłoczowski’s suggestions, the incomes of mendicants in Prussia may be divided in the following classes: 1) individual donations, legations and collections for well-defined purposes; 2) foundations and devout societies; 3) regular rents and donations; 4) earnings secured by real estates and dominions. The main sources of individual donations were indulgences that were very often granted in the thirteenth century (that is in the first period of Teutonic State’s existence). Mendicants also obtained their incomes from the arrangements made in peoples’ last wills. The monks collected money both: in the cities and at the country, while going from door to door. Other sources of mendicants’ incomes were masses for the dead and the living. The holy masses were celebrated in exchange for donations and privileges. Charity donations were handed over by fraternities, guilds and private people. The source of permanent incomes of mendicant orders were natural rents, however in Teutonic Prussia the situation was different to other states, as the Teutonic Order was obstructing or even blocking the process of making bequests and rent payments for orders. Thus for mendicant’s economy the privileges granted by donors had a crucial significance (in that case the donor was the Teutonic Order). The privilege of fishing was the most important one. First privilege of that type was granted for Dominicans in Elbląg (Germ. Elbing) in 1246. In a slightly later period it became even more important than a mill-privilege. The so-called land privileges were connected with gardens that were located in neighborhoods of convents.



Jarosław Dumanowski, Badania nad nowożytną konsumpcją w historiografii brytyjskiej i francuskiej

Artykuł poświęcony jest problemowi konsumpcji dynamicznie rozwijającemu się w zachodnioeuropejskiej historiografii. Konsumpcja, która do niedawna rozważana była z perspektywy ekonomicznej, stała się przedmiotem badań związanych z historią kultury i mentalności. Dodatkowo, istotna zmiana w podejściu do zagadnienia, które było dotychczas wiązane z rewolucją przemysłową i jej konsekwencjami, polega na zwiększeniu zainteresowania konsumpcją w epoce przedindustrialnej.
Prawdopodobnie najistotniejszą pracą, która wpłynęła na wzrost zainteresowania zjawiskiem konsumpcji w okresie przed rewolucją przemysłową jest książka poświęcona rewolucji w konsumpcji w XVIII-wiecznej Anglii autorstwa Neil’a McKendric’a, John’a Brewer’a i John’a H. Plumb’a. Mimo że przejęta przez Autorów data oraz lokalizacja zmiany jakościowej w zjawisku konsumpcji wywołała wiele głosów krytycznych, uznano, że taki przedmiot badań jest na tyle atrakcyjny, aby poświęcić mu kolejne prace. Wymienieni Autorzy zainteresowani byli głównie tezą postawioną przez Neil’a McKendric’a o społecznych podstawach konsumpcji. Tezę tę oparto na ustaleniach Thorstein’a Veblen’a dotyczących społecznej rywalizacji polegającej na dążeniu do naśladowania wyższych klas społecznych. Koncepcja ta była jednocześnie krytykowana i rozwijana, aby dojść do wniosku, że takie tłumaczenie zjawiska może być jednym z wielu możliwych. Pojawiły się postulaty mówiące, że konsumpcja powinna być rozpatrywana dużo szerzej niż wskaźnik pozycji społecznej, powinna być rozumiana jako przejaw statusu społecznego, ale też jako sposób wyrażania własnej osoby, jako kanał przenoszenia tradycji, czy jako metoda komunikacji niewerbalnej.



Jarosław Dumanowski, Research into Early Modern Consumption in British and French Historiography

The present article deals with the issue of consumption – the issue that has been developed rapidly in Western-European historiography since 80’s. Until recently, consumption was mainly treated as an economic variable and – consequently – a research field of Economic History. Nowadays it is research field of History of Culture and History of Mentalities (Fr. histoire des mentalités). Another substantive change within the historical approach towards that phenomenon, which for a long time had been attributed to an industrial revolution, is the so-called temporal shift: at present we may observe a growing interest in early modern consumption.
Probably the most important study that influenced the direction of the research into consumption in preindustrial Europe, is the book co-authored by Neil McKendric, John Brewer and John H. Plumb: The Birth of a Consumer Society: Commercialization of Eighteenth Century England. Despite the fact that coordinates (with respect to time and territory) of a qualitative change in consumption patterns chosen by the above-mentioned authors prompted severe criticism and attacks, many historians came to a conclusion that the research question put by McKendric was attractive enough to take it up in the future. In general researchers were interested in the thesis on social basis of consumption advanced by McKendric. The thesis was rooted in Thorstein Veblen’s statement that the social competition consists in imitating the higher social classes. That concept was both criticized and developed. In consequence scholars arrived to a conclusion that there could be also some other explanations of the phenomenon of consumption. They stated that consumption must be discussed at length not only as an indicator of social position but also as a manifestation of social status, a way and act of self-expression, a mode of tradition values’ transmission and last but not least a way we communicate non-verbally.



Aleksander Smoliński, Organizacja kawalerii samodzielnej Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1921-1929

Artykuł charakteryzuje zasady organizacji polskiej kawalerii w okresie od zakończenia wojny polsko-bolszewickiej do reorganizacji tej formacji wojskowej w latach 1929/1930. Przedstawione zostały w nim opinie w sprawie roli, jaką oddziały kawalerii miałyby pełnić w przyszłych konfliktach zbrojnych głoszone przez dowódców wojska polskiego. Zwrócono uwagę na różne projekty transformacji struktur formacji kawaleryjskich (brygad, dywizji) mające na celu zwiększenie ich skuteczności. W artykule opisano wzorce zagraniczne, które były podstawą dyskusji w polskim wojsku, a także całą reformę przeprowadzoną w okresie 1921-1929. Autor stara się oszacować potencjał polskiej kawalerii podczas bitew, oraz potencjał mobilizacyjny polskich oddziałów konnych.



Aleksander Smoliński, The Organization of the Independent Cavalry in Poland in 1921-1929

The objective of the article is to characterize the organizational rules, norms and regulations that identified the Polish cavalry from the end of the Polish-Bolshevik War until the reorganization of that military unit in 1929-1930. It presents the wide range of opinions, expressed by the commanders of the Polish Army, on the role cavalry units would have played in the future armed conflicts. It also notices the different projects concerning transformations of cavalry units’ structures (i.e. brigades, divisions), aimed to improve the combat effectiveness of cavalry. Hence the author describes the foreign models which were a basis for the discussions about the re-organization in the Polish Army, and, besides, he reconstructs the entire reform of the Polish cavalry that took place in 1921-1929. Last but not least, he tries to estimate both: a military potential of the Polish cavalry during campaigns and battles and the mobilization potential of the Polish mounted cavalry units.



Mariusz Wołos, Ewolucja stanowiska Francji wobec politycznego centrum emigracji gruzińskiej w Paryżu w latach 1921-1933

Dzięki inicjatywie Aristide’a Briandta, w styczniu 1921 roku Francja uznała de iure niepodległość Republiki Gruzji. W lutym tego samego roku, Akaki Czchenkeli, poseł Gruzji, uzyskał akredytację we Francji. Po wkroczeniu Armii Czerwonej na terytorium Gruzji w marcu 1921 roku, jej rząd z prezydentem Noe Jordanią opuścił kraj i wyemigrował do Francji. W latach 1921-1924 rząd francuski wciąż uznawał formalnie legalność rządu Gruzji i nie hamował jego działalności emigracyjnej. Sytuacja skomplikowała się w 1924 roku, kiedy Francja uznała de iure istnienie Związku Radzieckiego i nawiązała kontakty dyplomatyczne z tym państwem. Od tego chwili tolerowanie rządu emigracyjnego Gruzji, oraz jej działalności dyplomatycznej stało się kością niezgody w relacjach francusko-sowieckich. Francuzi cofnęli akredytację dla rządu gruzińskiego w 1933r. Nazwisko prezydenta Czchenkeli zostało usunięte z listy członków korpusu dyplomatycznego. Była to bezpośrednia konsekwencja paktu o nieagresji podpisanego przez Francję i Związek Radziecki w roku 1932.



Mariusz Wołos, The Evolution of French Attitude towards Political Centre of Georgian Government-In-Exile in Paris from 1921 until 1933

Thanks to the initiative of Aristide Briandt in January 1921 France recognized the de iure independence of Republic of Georgia. In February the following year Akaki Czchenkeli, Georian deputee, was accredited to France. After Red Army had entered Georgian boarders in March 1921, Georgian government together with the President Noe Jordania left the county and emigrated to France. From 1921 until 1924 French government still formally recognized the lawfulness of Georgian government and had not hindered its emigré activities. The situation became more complicated in 1924, when France had recognized de iure the Soviet Union and –consequently – established diplomatic relations with that state. Until then the recognition of Georgian émigré government and acceptance of its diplomatic activities became a bone of contention in French-Soviet relations. In 1933 France retracted an accreditation of Georgian government. President Czchenkeli was crossed off a list of diplomatic corps’ members. It was foreseeable and direct consequence of a non-aggression pact between France and the Soviet Union signed in 1932.



Stepan Makarczuk, Ewakuacja Polaków ze Lwowa w latach 1944-1946

Zasady ewakuacji Polaków z zachodniej Ukrainy do Polski, oraz Ukraińców z obszaru, który miał znaleźć się w granicach państwa polskiego regulował dokument z 9 września 1944 roku podpisany przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego i Ukraińską Republikę Sowiecką. Porozumienie to regulowało warunki wymiany i obowiązki obu stron względem osób deportowanych.
Stosunek Polaków do deportacji był negatywny. Jesienią 1944 roku polskie podziemie rozpowszechniło ulotki, które nawoływały rodaków do pozostania we Lwowie i żądały powrotu do granic sprzed II wojny światowej. Agitacja przeciw wyjazdowi Polaków ze Lwowa prowadzona była nawet przez pełnomocnika polskiego rządu w lwowskim regionie ewakuacji. Przeciwko ewakuacji skierowana była także działalność Armii Krajowej oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii. Z powodu oporu Polaków deportacja opóźniała się i data jej zakończenia przesuwała się dwukrotnie – do sierpnia 1945, następnie do stycznia 1946 roku. Naciski polityczne mające na celu przyspieszenie operacji nie przynosiły skutku, dlatego podjęto bardziej bezpośrednie działania. Oficjalne zakończenie akcji zostało ogłoszone w lipcu 1946 roku.
Ewakuowani musieli znieść wiele nieprzyjemności i niewygód w czasie drogi, zdarzały się również przypadki konfiskaty mienia, które starano się przewieźć. Brakowało odpowiedniego transportu, wagony nie były przystosowane do przewozu ludzi, co powodowało, że przesiedleńcy musieli niekiedy spędzać kilka tygodni na peronach w oczekiwaniu na wyjazd. Organizatorzy deportacji zniszczyli życie, nadzieje i aspiracje wielu ludzi. Nie dziwi więc, że opinia deportowanych Polaków i Ukraińców o całej operacji jest negatywna. Jedyną perspektywą, która pozwala na pozytywną ocenę deportacji jest perspektywa marksistowska i jej radziecka interpretacja.



Stepan Makarczuk, The Evacuation of Poles from Lwow in 1944-1946

The evacuation of Poles from Western Ukraine to Poland and Ukrainians, who lived at the territory that was to have been annexed by Poland, was regulated by a document signed by both: The Polish Committee of National Liberation (Pol. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego) and The Soviet Council of Ukraine. The agreement regulated both: conditions for exchange and bilateral obligations towards the deportees.
The attitude of Poles towards deportees was hostile and negative. In autumn 1944 Polish underground movement distributed numerous leaflets that called compatriots to stay in Lwow and obstinately insisted on Polish pre-war borders. Also Polish government’s plenipotentiary in Lwow’s evacuation zone agitated Poles for staying in the city and its neighborhoods. In addition the actions taken by both: Home Army (Pol. Armia Krajowa) and Ukrainian Revolutionary Army, were aimed against evacuation. Because of Polish resistance and unfriendly attitude towards deportation, evacuation was markedly delayed. Consequently the end date of evacuation was put off twice: at first at September 1945 and afterwards at January 1946. The pressure from the political authorities to accelerate the operation was strongly resisted. As a result new steps were taken. The evacuation officially closed-down at July 1946.
On their way to the new homelands evacuated citizens were exposed to various inconveniences and discomforts. There were numerous cases of forfeiture of personal possessions that the deportees were carrying with them. The lack of a means of transport was probably one of the weakest points of evacuation; the railway carriages were not suitable to transport people. It brought about the situation that sometimes the deportees had to spend weeks on railway stations waiting for the departure. The organizers of evacuation destroyed life, hopes and ambitions of many people. It is not surprising than, that the opinions about the operation expressed by deported Poles and Ukrainians were negative. The only perspective that allows a positive and optimistic evaluation of the evacuation is Marxism together with its Soviet interpretation.



Rafał Lubieniecki, Polityka religijna władców dynastii staroakadyjskiej

Wielkie osiągnięcia królów z dynastii akadyjskiej nie ograniczały się wyłącznie do aktywności politycznej. Starając się zmienić konglomerat wielu małych i pozostających w ciągłej niezgodzie państewek zamieszkałych przez ludność akadyjską i sumeryjską w silne i scentralizowane imperium, władcy ci odwoływali się do praktyk religijnych z poszczególnych regionów ich państwa. Działalność religijna w tych regionach służyła przyspieszeniu unifikacji religii akadyjskiej i sumeryjskiej.
Reformy religijne rozpoczął Sargon, kontynuowali je jego następcy. Królowie Akadii, opierając się na starszych wzorcach sumeryjskiej i akadyjskiej tradycji religijnej, stworzyli wspólny panteon bóstw. Niektórym z nich nadano szczególną rangę, zwłaszcza Istar, która stała się najpopularniejszą boginią i uznana została za patronkę dynastii akadyjskiej. Sargon i jego następcy przejęli kontrolę nad głównymi miejscami kultu w regionie sumeryjskim przez umieszczenie swoich córek na najwyższych stanowiskach w świątyniach. Jedną z nich była córka Sargona, Enheduanna. Prawdopodobnie to ona była autorką koncepcji teologicznej, na której opierała się jednolita religia państwowa oraz kult Istar.
Reforma religijna przeprowadzona przez dynastię akadyjską zjednoczyła religię i politykę w Mezopotamii na następne tysiąc lat i zapewniła królom Akadii lepszą kontrolę nad społeczeństwem.



Rafał Lubieniecki, Religious Policy of the Old Acadian Dynasty Kings

The great achievements of the Acadian dynasty did not concern only the domain of political activity. Trying to change a conglomerate of many permanent conflict-ridden small states inhabited by the Acadian and Sumerian population into a powerful and centralized empire, the Acadian kings impacted on the local religious practices in their state. This religious activity increased the pace of unification of the Acadian and Sumerian religion.
It was Sargon who begun the religious reforms, and they were continued by his successors. On the basis of the old Sumerian and Acadian religious tradition the Acadian kings created the common gods’ pantheon. Several gods were distinguished, especially Ishtar who became the most favorite Goddess and was elevated to the patron of the Acadian dynasty. Sargon and his successors took control over the main places of worship in the Sumerian region by putting their daughters in the temples and providing them the highest-ranking positions. Sargon’s daughter, Enheduanna, is an illustrative example of this process. Probably that was she who created a theological concept, which served as a basis of the common state religion and the Ishtar’s cult.
The religious reform made by the Acadian dynasty unified religion and policy in Mesopotamia for the next thousand years and let the Acadian kings exert better control over the society.



Magdalena Bilska-Ciećwierz, Statuty kolegium kanoników przy kolegiacie łęczyckiej z lat 1383-1467

Statuty kolegium kanoników w Łęczycy są jednymi z najstarszych polskich statutów prowadzonych niezależnie przez konwent. Pierwsze zapiski pochodzą z 1383 roku i doprowadzono je do 1467 roku. Dominują w nich kwestie ekonomiczne, ale znajdują się w nich także decyzje ważne dla działalności religijnej kolegium kanoników. W konwencie nie wymagano posiadania święceń kapłańskich przy mianowaniu nowych kanoników. Wielu z nich miało szlacheckie pochodzenie i wykształcenie uniwersyteckie. Generalne zgromadzenie kanoników odbywało się dwa razy w roku. Mimo że nieobecność była karana ekskomuniką, wielu kanoników nie brało udziału w tych zgromadzeniach, ponieważ byli członkami także innych kolegiów. Statuty przekazują niewiele informacji na temat posiadłości kolegium. Zapisy mówią jedynie o działach wsi, które wywoływały szereg problemów i skarg, ponieważ zasady podziałów zmieniały się bardzo często. W statutach łęczyckich zamieszczono także informacje o dziennych wypłatach dla kanoników. Nie ma w nich prawie żadnych informacji na temat liturgii. Większość zapisów z Łęczycy jest podobna do innych tego typu dokumentów, z innych kolegiów z tego czasu.



Magdalena Bilska-Ciećwierz, The Statutes of the Canons’ Chapter in Łeczyca in 1383-1467

The Statutes of the Chapter in Łęczyca are one of the oldest Polish documents of that type (that is documents which were written down in chapters viewed as autonomous institutions). First entries came from 1383, last ones from 1467. These were economic issues that prevailed in the Statutes, but an attentive researcher would also find various records that concern decisions of a significant importance for religious activities of the Chapter itself.
In the Chapter in Łęczyca there was no need to take holy orders to become a new canon. Many of the canons were of noble birth and graduated from different universities. The general meeting of the canons took place twice a year. Despite the fact that the non-attendance at the meetings was punished with excommunication, many of the canons did not attend them, as at the same time they were members of other colleges and chapters. The Statutes give little information on Chapter’s estates and dominions. They only contain information about various divisions of manorial lands, especially villages, into small plots. That practice gave rise to many problems and provoked numerous quarrels or complaints, because the rules of conduct in case of divisions were unstable and changed very often. In the Statutes of the Chapter in Łęczyca historians may also find some entries about daily payments for the canons. It is surprising that there is no information on liturgy. Most of the entries from the Chapter in Łęczyca are similar to those written down by other chapters and colleges of priests at that period.



Tomasz Kempa, Metropolita Michał Rahoza a unia brzeska

Michał Rahoza był jedną z najważniejszych osób, które w 1596 roku podpisały akt zawarcia Unii Brzeskiej między kościołem prawosławnym na Rusi, a kościołem rzymskokatolickim. Od 1589 Rahoza był prawosławnym arcybiskupem Kijowa i przełożonym w kościele prawosławnym Rusi. Był głównym inicjatorem nieudanych reform kościoła prawosławnego w ostatniej dekadzie XVI wieku.
Autor sugeruje, że Rahoza przychylił się do zawarcia unii głównie w nadziei, że to uzdrowi sytuację w kościele prawosławnym na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej. Inne przyczyny zawarcia unii, które wymienia to: oportunizm, naciski wywierane na część prawosławnego duchowieństwa i katolickich magnatów, oraz niepokój o zachowanie własnych godności. Przystąpienie do unii spowodowane było także coraz silniejszymi relacjami między przeciwnikami unii i protestantami.
Po podpisaniu aktu unii, Rahoza nie narzucał jej tym, którzy zostali przy tradycyjnej prawosławnej konfesji. Był zawiedzony brakiem pomocy ze strony kościoła rzymskokatolickiego, oraz złamaniem obietnic złożonych przed 1596 rokiem. Zawarcie unii nie wzmocniło jego pozycji, a w rezultacie nie był w stanie realizować swoich planów reformy kościoła na Rusi. Ostatecznie obarczono go odpowiedzialnością za kształt, jaki przyjęła unia brzeska.



Tomasz Kempa, Michał Rahoza – the Archbishop-Metropolitan of Kiev, and the Union of Brzesc

Michal Rahoza was one of the most important authorities, who signed in 1596 the act of the Union of Brzesc between Roman-Catholic Church and the Orthodox Church of Rus. Since 1589 Rahoza was the archbishop-metropolitan of Kiev and the superior of Orthodox Church in Rus. He also was the main initiator of the unsuccessful reform of the Orthodox Church in the last decade of the sixteenth century.
The author of the article suggests that Rahoza acceded to the idea that both of the churches: Roman-Catholic and Orthodox, should form the Union in hopes of rectifying the bad situation in Orthodox Church in Eastern territories of Polish-Lithuanian Commonwealth. Other reasons of forming the Union were i.e. opportunism, permanent insistence on a part of Orthodox clergy and Catholic magnates, acute anxiety about the offices they held. Last but not least, forming of the Union resulted from more and more closer relations of its opponents and the Protestants.
After signing the act of Union, Rahoza did not force anyone who decided to stick to Orthodox faith to change his or her confession. He was particularly disappointed with both: the passivity of Roman-Catholic Church and the fact that all the promises made before 1596 were broken. The forming of Union did not strengthen his authority, and therefore he could not realize his plans and projects to reform Orthodox Church in Rus. The long and short of it was that it was exactly him, who was burdened with responsibility for the form that the Union of Brzesc had taken.



Bogusław Dybaś, W poszukiwaniu modelu rządów w początkach panowania Augusta II w Polsce (1697-1700)

August II, elektor saski, który został królem Polski w 1697 roku, starał się uzyskać dla swojego polsko-saksońskiego państwa dominującą pozycję w Europie środkowo-wschodniej. Zamierzał osiągnąć swój cel przez integrację ekonomiczną obu państw oraz umocnienie władzy monarszej. Nowy władca Rzeczypospolitej nie był świadom skomplikowania sytuacji wewnętrznej kraju wywołanej problemami powstałymi w ostatnich latach panowania Jana III Sobieskiego, oraz w okresie późniejszego interregnum.
Na początku panowania Augusta dominowały dwie koncepcje naprawy kraju. Pierwsza, wspierana przez średnią szlachtę, zakładała utrzymanie istniejących instytucji państwowych, ich reorganizację, lub w kilku przypadkach modernizację. Druga koncepcja zakładała zredukowanie roli polskiego parlamentu oraz wzmocnienie pozycji magnatów, co było możliwe do osiągnięcia poprzez zwiększenie kompetencji Senatu. Starając się osłabić opozycję, król zdecydował się na realizację planu wspieranego przez szlachtę średnią i zwołał Sejm w 1698 roku. August zorientował się wówczas jak bardzo skomplikowana była sytuacja polityczna w Polsce. Pojawiła się nowa koncepcja wzmocnienia pozycji króla. Polegać miała ona na osiągnięciu dużego politycznego, lub militarnego sukcesu. W następnych latach król starał się stworzyć dziedziczne państwa w krajach, które wcześniej były częścią Rzeczypospolitej. Schemat wybrany przez króla był najbardziej ryzykownym, ale zgadzał się z politycznym temperamentem Augusta i jego wykształceniem.



Bogusław Dybaś, In Search of the Governmental Model at the Beginning of Augustus the Second’s Reign in Poland (1697-1700)

Augustus the Second, Elector of Saxony, King of Poland since 1697, sought to gain for his new Polish-Saxon state a dominant position in Central and Eastern Europe. He was going to achieve his aims by the economic integration of both states: Poland and Saxony, and reinforcing the monarchical power in Poland. The new king of Polish-Lithuanian Commonwealth was not aware of very complex internal affairs in the state. The complicated situation was caused by the problems that had emerged in the last years of Jan III Sobieski’s reign and during the interregnum.
At the beginning of August’s reign there were two dominant concepts of reforming the state. The first one, which was supported by the middle nobility, wanted to keep the old state institutions and reorganize alternatively modernize them. The second one aimed at reducing both: the role and the significance of Polish Parliament (Pol. Sejm), and – consequently - at reinforcing the position of the magnates by widening the competences of Senate and strengthening its authority. The King, who tried to weaken the opposition, decided to realize the plan supported by the middle nobility and summoned the Parliament in 1698. Just then he figured out how complicated the political situation in Poland is. As a result the new conception of reinforcing the monarchical power emerged. Its crux was to achieve – as soon as possible – a great political or military success. In the next period Augustus II tried to introduce the succession of throne in lands that belonged to Polish-Lithuanian Commonwealth in previous years. The model chosen by the king was very risky one, but it corresponded to his temperament and education.



Jarosław Kłaczkow, Sytuacja prasy ewangelicko-unijnej na Polskim Górnym Śląsku w okresie międzywojennym

Artykuł rozważa problem prasy religijnej Kościoła ewangelicko-unijnego na Górnym Śląsku między 1921 a 1939 rokiem. Autor koncentruje swoją uwagę na czasopiśmie „Kirche und Heimat” założonym w 1917 roku. Borykało się ono z problemami finansowymi, w wyniku czego zostało przejęte przez wydawnictwo Lutherverlag z Poznania. Tam publikowane było jako dodatek do innego czasopisma, „Glaub und Heimat”. Pomimo wielu zmian w formie i zawartości tego dodatku, liczba czytelników stale zmniejszała się. Był to rezultat złej sytuacji materialnej społeczeństwa w okresie Wielkiego Kryzysu, jak również silnej pozycji innych czasopism ewangelicko-unijnych, takich jak „Ewangelik Górnośląski”, które wspierane były przez polskie władze. Mimo różnych prób podejmowanych przez niemieckie duchowieństwo, nie udało im się przekształcenie „Kirche und Heimat” w czasopismo niezależne nawet po wybuchu II wojny światowej, kiedy terytorium Górnego Śląska włączone zostało do Niemiec.



Jarosław Kłaczkow, The Situation of Press Published by Evangelical Church of the Union at Polish Upper Silesia in the Interwar Period

The author ponders the issue of the religious press published by Evangelical Church of the Union (Germ. Evangelische Kirche der Union) in Upper Silesia within the period from 1921 to 1939. Author focuses on a periodic titled “Kirche und Heimat” (Eng. “Church and Homeland”) launched in 1917. Because the journal contended with several financial problems, it was taken over by Lutherverlag Publishing House from Poznań (Germ. Posen). Henceforth it was published as a supplement to another magazine titled “Glaub und Heimat” (Eng. “Faith and Homeland”). In spite of the fact that form and content of the supplement had visibly changed, the number of its readers was permanently decreasing. It resulted from both: a deteriorating financial situation of the society during the Great Depression, and a prominent position of other union-evangelical journals that were supported by Polish authorities, i.e. “Ewangelik Górnośląski”. In spite of various and repeated attempts of German clergy to transform the journal „Kirche und Heimat” into an independent title, the idea of the renewal could not be carried out. Even after the outbreak of the Second World War, when the territory of Upper Silesia was incorporated into Germany, German projects did not succeed.



Wojciech Jóźwiak, Tworzenie się grup rządzących w Bydgoszczy do połowy XV stulecia

W średniowiecznej Bydgoszczy władza skupiona była w rękach dość wąskiej grupy ludzi. Elitę wyznaczał status finansowy, co było rezultatem działalności kupieckiej (zwłaszcza handlu z państwem krzyżackim), oraz pracy rzemieślników (zwłaszcza rzeźników). Rządząca elita (burmistrzowie, rajcy) handlowała zbożem, suknem, drewnem, konopiami, lnem, skórami, wełną i artykułami spożywczymi. Wymiana z państwem krzyżackim była prawdopodobnie ułatwiana przez niemieckie pochodzenie części mieszczan.
Po roku 1410 w miastach zachodnich Kujaw dało się zauważyć zastój, co było związane z kryzysem w handlu Zakonu Krzyżackiego. Mimo to, Bydgoszcz, położona nad Brdą, blisko Wisły, była w stanie utrzymać swoją pozycję, a nawet zaczęła się rozwijać dzięki spławowi zboża na eksport organizowanemu przez szlachtę. Pozycja polityczna polskich miast pogorszyła się w XV wieku w wyniku licznych przywilejów politycznych i ekonomicznych nadawanych szlachcie, która wnikała do średniej wielkości miast, gdzie uzyskiwała najwyższe stanowiska we władzach lokalnych. Taka sytuacja miała miejsce także w Bydgoszczy, gdzie członkowie stanu rycerskiego wchodzili w skład elity miejskiej.
Elity miejskie zrzeszały się w fundacjach, takich jak założone w 1448 roku przy kościele Świętego Krzyża i szpitalu Ducha Świętego. Motywacją dla obu tych fundacji było dążenie do zapewnienia zbawienia rodzinom rajców i burmistrzów, ich przodkom i przyszłym pokoleniom. Tego typu zabiegi pokazują, jak grupa ta, stając się coraz bardziej zamkniętą i mając poczucie społecznej odrębności, starała się to wyrazić.



Wojciech Jóźwiak, The Processes of the Ruling Groups Forming in Bydgoszcz by the Mid-Fifteenth Century

In the Middle Ages in Bydgoszcz (Germ. Bromberg) the political power was gathered in hands of a very narrow group of people. To become a member of social elites a high economic status was needed. It resulted from the fact, that in Bydgoszcz both: commerce (thanks to the trade with the Teutonic State) and craft (especially butchery) were well-developed. The ruling elite (i.e. mayors, town councilors) traded in grain, cloth, timber, hemp, flax, leathers, wool and foodstuffs. The trade with the Teutonic State was probably facilitated and expedited by townsmen of German descent.
After 1410 the cities of Western Cuiavia began stagnating. The stagnation resulted from a trade crisis in the Teutonic State. However Bydgoszcz, which was located on the River Brda bank, in the tributary of Vistula River, not only could retain its position but it began to develop as well. It was possible thanks to the float of grain down Brda River by Polish gentry. The grain – afterwards – was exported to Western Europe via Gdansk (Germ. Danzig). In the fifteenth century the political position of Polish cities was deteriorating because of the political and economic privileges which were granted to the Polish gentry. At that time Polish gentry was infiltrating small towns and strived for power and the highest-ranging offices in the municipal governments. Such a situation occurred also in Bydgoszcz, where the members of the knightly order (alternatively gentry) were a part of the city elite.
The members of the city elite set up special, exclusive foundations, i.e. the foundation that was established in the Holy Cross Church alternatively in the Hospital of Holy Spirit in 1448. The reason to establish those foundations was the assurance of salvation not only for the families of town councilors and town-majors, but their ancestors along with descendents as well. Such a phenomenon shows that town political elite not only was exclusive and had a sense of group identity, but also it wanted to express and demonstrate that.



Izabela Siedlikowska, Przodkowie Tyszkiewiczów – problemy identyfikacji

Rekonstrukcja przodków rodziny Tyszkiewiczów żyjących między połową XV wieku, a początkiem XVI wieku jest sprawą trudną, głównie ze względu na brak źródeł. W opinii Autorki nie ma wątpliwości, że wywodzą się oni w okolic Kijowa. Założycielem rodziny był Kalenik Miszkowicz (Michalowicz). Protoplaści Tyszkiewiczów używali herbu Leliwa, począwszy prawdopodobnie od Jerzego, brata Monwida. Na początku XV wieku, dzięki księciu Świdrygielle, który oparł swoje rządy na współpracy z prawosławnymi rodzinami ruskimi, otrzymali liczne posiadłości, a członkowie rodziny zajęli wysokie stanowiska urzędnicze. Upadek Świdrygiełły był prawdopodobnie przyczyną długiej nieobecności rodziny na arenie politycznej. Tyszkiewiczowie pojawiają się jeszcze w źródłach z lat sześćdziesiątych XVI wieku, ale głównie jako świadkowie w procesach.



Izabela Siedlikowska, The Ancestors of Tyszkiewicz Family – the Question of Identification

The reconstruction of ancestors of Tyszkiewicz Family, who had been living from the second half of the fifteenth to the beginning of the sixteenth centuries, is problematic, since it lacks a sufficient amount of historical sources of fine quality. The author has no doubts that Tyszkiewicz Family comes from a territory near Kiev. The founder of the family was Kalenik Miszkowicz (Michalowicz). The progenitors of Tyszkiewicz Family – starting with Jerzy, a brother of Monwid – used Leliwa coat of arms. At the beginning of the fifteenth century thanks to the duke Świdrygiełło, who based his governs on the cooperation with the Ortodox Russian families, Tyszkiewicz family received not only numerous estates and dominions, but also its members turned into people of a high standing, i.e. they took important offices. The fall of Świdrygiełło was probably the basic reason of a long-lasting absence of the family at the political arena. Historians may also find a variety of entries about Tyszkiewicz Family members in the sources coming from the 60s of the sixteenth century, but in that case the Tyszkiewiczs generally appeared as witnesses in (law)suits and trails.



Aneta Niewęgłowska, Kwestia kobieca na ziemiach polskich w XIX wieku. Stan badań

Kwestia kobieca to nowy obszar badawczy dla polskich historyków. Po drugiej wojnie światowej badania te ograniczały się głównie do omówienia stanu edukacji kobiet. Rozwijała się także biografistyka kobiet żyjących w XIX wieku. Ogromne braki w tej dziedzinie wypełnili częściowo Anna Sarnowska i Andrzej Szwarc prezentując wyniki swoich badań dotyczących wykształcenia, sytuacji politycznej, czy zawodowej i społecznej aktywności kobiet w XIX i na początku XX wieku. W polskiej historiografii brakuje ciągle pracy prezentującej pozycję polskich kobiet na tle europejskim. Brakuje także studiów komparatystycznych prezentujących sytuację kobiet w trzech zaborach. Podstawą dla takich analiz może być porównanie pozycji społecznej kobiet na ziemiach polskich. Dla pogłębienia analiz należy zestawić badania nad kwestią kobiecą na ziemiach polskich z innymi, na przykład niemieckimi, pracami dotyczącymi tego tematu. Kolejnym ciekawym tematem może okazać się obraz polskiej kultury chrześcijańskiej, z której wynika, oscylujący między atrakcyjnością seksualną, podziwem oraz strachem, stosunek względem kobiet.



Aneta Niewęgłowska, The Woman Question at Polish Territories in the Nineteenth Century – the State of Research and its Perspectives

For Polish historians the woman question is a new and partially unexplored research field. After the Second World War the research into the woman question in Poland was generally limited to the issue of education for women, however the biographical writings on women, who lived in the nineteenth century, were quite abundant. The major gaps in the research on woman question were filled by Anna Sarnowska and Andrzej Szwarc, who presented their findings on education, political situation and social (alternatively professional) activities of woman in the nineteenth to the beginning of the twentieth century. In Polish historiography there is still a great lack of studies that would present position or situation of Polish women in a wide European context. There are also not enough comparative studies that would present social status and social position of women in different Polish territories during the partitions. If we want to conduct an exhaustive and detailed analysis of the woman question at Polish territories in the nineteenth century, we have to compare Polish studies with foreign ones, i.e. German. Another interesting field of research is the impact of Catholic Church on Polish culture and – consequently – woman question, since Christian faith invoked ambivalence in attitudes towards women, i.e. sexual lust, admiration and – at the same time – fear.



Aušra Juriavičiute, Walki partyzanckie na Litwie w latach 1944-1953

Okupacja Litwy przez wojska ZSSR rozpoczęła się 15 czerwca 1940 roku; 22 czerwca 1941 roku Litwa przeszła pod okupację nazistowską. W tym czasie państwo litewskie nie brało udziału w światowym konflikcie militarnym. Działania zbrojne dla Litwy rozpoczęły się wraz z rozpoczęciem w 1944 roku drugiej okupacji Litwy przez ZSRR, a zakończyły w 1953 roku, po dziewięciu latach walk partyzanckich.
Głównym celem artykułu jest uświadomienie czytelnikom tego, że w latach 1944-1953 na Litwie miały miejsce działania partyzanckie. Wśród poruszanych zagadnień znalazły się informacje o źródłach oporu na Litwie pod okupacją sowiecką i nazistowską, a także przyczynach, które sprawiły, że ruch oporu rozwinął się na znaczną skalę. W dalszej części artykułu przeanalizowano kolejne etapy walk i przyczyny słabości ruchu oporu w ostatnim okresie (1948-1953), a także znaczenie walk partyzanckich dla dalszych losów Litwy.



Aušra Juriavičiute, The Guerrilla Warfare of Lithuanian Partisans in 1944-1953

The Soviet occupation of Lithuania began on June 15, 1940. Since June 22, 1941 all Lithuanian territories were under Nazi occupation. During that period Lithuania was not involved in a world military conflict. The military actions taken by Lithuanians began in 1944 during the so-called second Soviet occupation and ended up after nine years of guerilla warfare in 1953.
The objective of the article is to rise readers’ awareness that in 1944-1953 in Lithuania there was real guerilla warfare. The author brings up the questions of the origins of resistance against Soviets and Nazis. She also discusses the causes, why the guerilla fight was so well-developed and what enabled partisans the large-scale operations. In the last part of the paper the author analysis the successive stages of the fight and the causes of resistance movement’s weakness in years 1948-1954. Last but not least, she evaluates the significance of guerrilla warfare for post-war Lithuania.



Jarosław M. Spychała, Orpheus and the Orphists - an outline of the problematics

The article presents a general and preliminary framework for an issue of Orpheus and orphic movement in ancient culture. The outline focuses on four main subjects. "The myth of Orpheus" is presented and discussed in a diachronical way with respect to ancient testimonies of myth of Orpheus. "Orphic writings" are viewed with their role in the orphic movements as the most important aspect. Then we have a closer look on genesis and development of the orphic movement as well as on the aim and characteristics of orphic way of life. Last but not least, orphic mysteries are described with an emphasis on their organizational aspect and their goals. However, the phenomenon of orphism, yet ordered and categorized this way, remains open and mysterious.



Krzysztof Mikulski, Jan Wroniszewski, Manor ("Folwark") and changes in economic situation in Poland from 14th to 16th century

Considering "Folwark" (Manor) as one of components of an estate, authors focus on its development and changes in form of its organization, against a background of changing economic situation. They treat the 14th and the 16th century as a time of prosperity and the 15th, 17th century as a period of decrease in demand for agricultural products. Big "Folwark", connected with a local market, formed during 14th century mainly as a result of great land estates' reorganization. Its concomitant was the gradual and equivalent removal of feudal rent's point of gravity from a rent in money to labour (eg. Minor Poland). This was caused also by an insufficient supply of money in peripheral parts of Poland.
A villein manor in middle gentry's estate appeared on the turn of 15th as a result of peasant holdings' crisis, as they were not able to sell their products and get money to pay a rent, gradually being changed into a labour. It is concomitant was peasants' aiming to make services lower by diminishing an area of tillage. The following correlation can be noticed: the villein manor - "folwark" - developed faster in the regions less connected with the market and predominated by big rental peasant holdings. It was different in parts of Poland predominated by big rental peasant farms, situated in the territories of a greater demand for agricultural products. In regions connected with the market (eg. East Pomerania) manors of the great landowners did not make use of villein services, but of a hired labour.
The change of service forms from a money-rent to labour resulted from worsening of the sales conditions. The increase of both kinds of rent in the 16th century was caused by a growth of peasants' profits in result of improvement in economic situation in Poland, caused by an external demand for grain. The money-rent predominated in periods of prosperity and greater supply of money; the villein labour predominated when the economic situation was not good. Regions connected with Gdansk market developed in a different way than the rest of the country - they were predominated by peasant rental economy and hired manor; the last aimed to displace peasants from the selling market.



Krzysztof Kania, Obraz Wielkiej Brytanii w sprawozdaniach stenograficznych Sejmu Ustawodawczego Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1922

Artykuł przedstawia, generalnie negatywny, obraz Wielkiej Brytanii w opiniach polskiego rządu w okresie 1919-1922. Wynikało to po części z długiej przerwy w kontaktach dyplomatycznych między państwami. Dodatkowo, delegacja brytyjska (głównie David Lloyd George) podejmowała wówczas niepopularne decyzje w sprawie Górnego Śląska, Warmii i Mazur. Działania te wynikały to z brytyjskiej polityki równowagi sił na kontynencie. Trzecim powodem dla takiego kształtowania się opinii Polaków, było wrogie Polsce stanowisko w czasie wojny polsko-rosyjskiej. Po konferencji w Genewie (1922), Wielka Brytania skoncentrowała się na własnych problemach, odsuwając się od spraw na kontynencie. Z tego powodu polscy politycy odnotowali nieznaczne polepszenie się relacji polsko-brytyjskich.



Krzysztof Kania, View of Great Britain in stenographic reports of the Legislative Sejm of the Republic of Poland

The article describes the picture of Great Britain in the opinion of Polish Government in the period between 1919-1922. Members of the Parliament expressed their own opinions on many matters, very often on other countries, particularly Great Britain.
The image of Great Britain was generally negative. It was caused partly by a long break in relations between the two countries. Secondly, British delegation (particularly David Lloyd George) took unfavourable decisions concerning Upper Silesia, Warmia and Masuria, Little Versailles Treaty, etc. They resulted from the British "balance of power" policy. Thirdly, British Government assumed a hostile attitude towards Polish-Russian war. After Genoa conference (1922), Great Britain began to concern more in its own problems, less in continental matters. That is the reason why members of Parliament noticed a little improvement in Polish-English relations.



Jean François Soulet, The renewal of civil society in the world in the last two decades of the 20th century

The term "civil society" is understood as a collection of interpersonal dependences and relations, family, social, economic, cultural and religious structures, which appear in a certain society beyond the structures and activities of the state. In other words, "civil society" is the thing that remains from the society deprived of the state. Recently the question of the begining and progress of the civil society takes place in different rhythm and itensity in particular regions. Among democratic republics it is worth to signify the states of a strong decentralization tradition (eg. USA) and opposite - centralized states (eg. France).
As it goes for the forming of civil society in democratic systems in general, still the basic importance has been saved by Tocqueville's remarks. He noticed nearly total absence of a state in a society discovered by him during his journey to America in 1831. Those days the energy and vitality of this society was testified by its ability to associate. Tocqueville understood "civil society" as a thing coming out of the sphere of private life and containing all aspects of common life, which resulted from the individual ability and possibility to associate. This thesis is still accepted.
Those aspects and abilities were being seriously supressed in democratic states of a strong centralized tradition, where the state, its structures and machine were spreading among the society aiming to unify, uniform or to level the influence of automatic and local agents. That is why there has been such a strong tradition of disagreement and revolt against the position of the state, expressed in set of riots and mutinies from the 1789 Revolution to the Mai of 1968. The importance of the last is very big, not only to France. Since the seventh decade of the 19th century a sudden progress of all forms of civil society has been observed, both in democratic states and beyond them.
The most serious barriers for development of civil society occured in totalitarian systems, both fascist and communist. Disagreement and resistance to the totalitarian state caused the appearance of the pararell, second circulation in social-economic life and political system. It created the mechanism of society self-organization, which made the transformation after communist regime downfall easier.
For the last two decades of the 20th century the civil society has made a significant progress in countries of the third world. Some new forms appeared. Their expansion and bloom on the turn of the 20th century is closely connected with the phenomenon of globalization. The last has caused a strong disagreement and became, together with technological revolution (spreading of Internet) one of the basic elements neded to create civil society in the dimension of all the world, even though the purposes of that movement are still too difficult to define. That is how the globalization of economic development causes the globalization of the civil society.



Wojciech Piasek, The Vision of the world present in the works of Witold Kula - an anthropological perspective of the research on historiographical writings

The article gives a general perspective over the culture-oriented historiographical and methodological research with the use of the studies on Witold Kula's works.
Studying the history of historiography and the methodology of history from the anthropological perspective generally means attempts of penetrating the historiosophical and methodological distinctness. Additionally it means following the cultural variety and changeability within the cultural field of historiography with the use of understanding culture as mental reality.
Thus, the central position within the historiographical and methodological analysis should include a general view over the world and a man present in a given manifestation of historiography - which is the mental fundament of historical writing. Historiography, which may be generally characterised as a culturally related creation of man's fate, exists within various cultures and is surrounded by varied mental climate responsible for historical narration about a man in the world as well as for the ways of justifying the transferred model of the world and a man.
Taking the above into consideration the author analyses the specific historical works by Witold Kula. Their frames narrow the importance of the vision of the world and a man. This mental background of his narration is conceptualised through a number of fundamental ideas and categories organising the way of thinking about the world. Presenting the ontological aspect of Kula's vision of the world and a man, which is organised by the culture category, the issues connected with the cultural aspect of a man's reality are discussed.



Ralf Urban, The Roman understanding of history

Moribus antiquis res stat Romana virisque. "Rome is its old customs and great people" (translated from Latin by W. Kornatowski). This poetic expression taken from Annales by Ennius explain, although not fully, the core of the Roman understanding of history during the Republic and the early Empire.
Res stat Romana - the historians centred their interest at the history of Rome, including the political history.
Viris - history is created by great individuals, often just Romans (meaning: Roman men). In accordance with the ideas of the division of roles in public life, women played a much less significant role; sometimes they took the role of a fatal monstrum; they rarely appeared as innocent victims. If this was the case, the exceptionality of the situation was stressed.
Moribus antiquis - historiography stresses moral values, presents history from the moralising view. It is oriented to looking for and presenting the excellent picture of the fathers and mos maiorum. This idealising of the past includes both the pride of the own nation and a strong pessimistic feature.
It is not a coincidence that the basis for this dissertation is a poetic expression. The first attempts of coherent presenting of the Roman history were epos. For the authors of historic works the literary success was very important. Their papers’ evaluation had to follow the then literary criteria. Moreover, such a literary piece could not be boring.
The next important element is the role of supernatural forces - gods and fate. In this field, however, it is difficult to draw unambiguous conclusions while it is easy to generalise recklessly.



Krzysztof Kwiatkowski, Against Batu Khan or Mindaugas – the Circumstances, Significance and Political Meaning of Daniel Romanowicz’s King’s Coronation in 1253/1254

The Circumsances of Daniel Romanowicz, Halicz and Włodzimierz’s duce’s coronation as a king Russia (rex Russia) at the beginning of the 2nd half of the 13th century are not explained in satisfactory way till these days. This subject was mentioned in many works about medieval ages, but it never was described as separate issue. It would be to big simplification if we took into consideration only 2 or 3 factors, which determined duce’s policy: Lithuanian and Sudovian policy and the churches union. Daniel Romanowicz led animated policy. He acted during an turbulent time in Central-East Europe’s history. The most important states were then: Kingdom of Hungary, Kingdom of Czech, Lithuania, political divided Poland, Teutonic Order in Prussia and Livonia and, after 1240, Golden Horde. Thanks to continuous correspondence with the pope Innocent IV, Daniel al last got his assent to coronation. The Pope sent to Russia his legate Opizo from Mezzano, who should celebrate the coronation’s mass. Knowing his itinerarium, we can say that Daniel’s coronation took place between 18.11.1253 and 10.02.1254. Taking into consideration the time of Opizo’s journey and consideration’s manners we can qualify this date to 7 days: Christmas 25.12.1253 and consecutive Sundays: 28.12, 4.01, 11.01, 18.01, 25.01 and 1.02.1254. I think that the first date is the most probable term of Daniel’s coronation. The ceremony took place in the presence of: Lew Daniłowicz, Wasylko Romanowicz, Semovitus I, metropolitan Pełka, bishop Prandota. It is also possible that there were a few powerful and wealthy people from Poland. Drohiczyn was situated near the west borders of Daniel’s state and the duce chose it to be coronated there, because in this place he could be independent from Mongolians, who had an opportunity to control Daniel’s central residence in Halicz, Chełm and Włodzmierz Wołyński. The choice of Drohiczyn as the place of coronation for Daniel, who wanted to be a king like Mindaugas (coronated as king of Lithuania 6 months ealier) and who aimed at the conquest of Black Russia which also Mindaugas wanted to possess. The coronation enabled Daniel to pacify Black Russia’s and Sudovia’a border. He could also lead anti-Mongolian policy in so-called Poniże Wołyńskie. Unfortunately, he was not successful and in winter 1258/1259 his state was plundered and practically destroyed by Mongolians. That was the end of Daniel’s greatness which took place from 1254 to 1257.



Eduard S. Kulpin, Vladimir I. Pantin, Overcoming the Medieval socio-climatic crisis in Eastern Europe in the 16 th. and 17 th. centuries (based on the examples of Opole Suzdalskie and the properties of Kiryllo-Bialozerski Monastery)

This paper includes the first results of the research on the period after overcoming the socioeconomic crisis not in the state´s center, but on the most fertile lands of North-Eastern Europe and in the best farms, belonging to monasteries, which were using the then most modern cultivation technologies.
The research was undertaken on the model polygons-in Opole Suzdalskie and within the properties of Kiryllo-Bialozerski Monastery. Additionally, the mentioned research stations represent different stages of management and different natural zones of north-eastern Ruthienian State: in Suzdal the old cultivated lands of Opole while in Kiryllowo – the later settlement within the zone of coniferous forests.
The authors point out, that the 10 th. – 13 th. centuries were the warmest period in Ruthenian State during the last millennium. At that time, especially, in the 12 th. century, settlers from the south of Ruthenian State reached Opole Suzdalskie. They were the refugees from the unstable Ruthenian and Polowce border zone. Demographical development in that part of Ruthenian State lasted incessantly until mid – 16 th. century. The forming of the so called „wastes” however, can be dated back to the 15 th. century. Settlement was withdrawing from the areas exploited agriculturally, depriver of proper fertilizing. In that way in the 16 th. century 50-90% villages within the discussed area were deserted . The average size of the remaining settlements increased 2-3 times, though. This process took place in the coolest period of time of the past millennium, which had the largest amount of cold summers and severe winters.
Introduction of the three-field system of land cultivation, which first appeared in monastery properties in the 17 th. century, helped considerably in overcoming the crisis. In this century, however, the area of farmland did not increase significantly. The 18 th. century also brought an important progress in the ploughing techniques - a shovel plough was replaced by an iron plough. Anyway, wastes still occupied 90% of farmland in Opole Suzdalskie. Yield was also very low – every sown grain gave two or three grains. This was the level characteristic for early Medieval period of time in Western Europe. Only during the next century did the yield slowly increase and new cultivation braches appear, including fruit farming. Full rebuilding of farmland, if compared to the area at the end of the 15 th. century, took place in deforested Opole Suzdalskie at the beginning of the 20 th. century. This process was fester in forested areas of Kiryllo-Bialozierski Monastery, where demographic regression was halted in the later part of the 17 th. century. It was possible due to including new stump pulled forests into cultivated areas.



Michel Figeac, Szlachta w mieście. Rola społeczna i wpływy kulturalne w epoce oświecenia

Tradycyjne przeciwstawienia szlachty urzędniczej i rodowej, nowej i starej ustępują w historiografii raczej podziałowi na szlachtę wiejską i osiadłą w mieście. Obraz szlachty rezydującej w wiejskich dworach i oddanej wiejskim przyjemno?ciom i rozrywkom ustępuje tezie o postępującym w czasach nowożytnym zbliżeniu między szlachtą i środowiskami miejskimi. Rozwój badań nad dziejami stanu szlacheckiego we Francji pozwala na rozwinięcie tych wątków. W szczególności należy tu wskazać na prace poświęcone szlachcie w Paryżu (Mathieu Marraud, La noblesse de Paris au XVIIIe siecle), w wielkich miastach prowincjonalnych (Michel Figeac, Destins de la noblesse bordelaise, Olivier Chaline, Godart de Belbeuf. Le Parlement, le Roi et les Normands) czy też w miastach rednich takich jak Abbeville czy Alencon (F.-J. Ruggiu, Les elites et les villes moyennes en France et en Angleterre).
Osiedlanie się szlachty w mieście w pełni usprawiedliwia słynne wyrażenie Emmanuela Le Roy Ladurie z Histoire de la France urbaine o „miastach błękitnej krwi”. Warto pamiętać, iż zdanie to nie ogranicza się tylko do kilku wielkich ośrodków miejskich.
Większość badaczy dziejów społeczności miejskich wskazywała na masowy napływ szlachty do miast. Prowadziło to niekiedy do konstatacji, iż szlachta stała się w XVII w. „klasą miejską”. Szczególną siłę przyciągania wykazywały się tu największe ośrodki. Biorąc pod uwagę całą grupę, szlachta miejska to szlachta nowa. Populacja szlachecka w epoce nowożytnej ulegała ciągłej wymianie: dobra ziemskie przechodziły z rąk do rąk w rytm bankructw, małżeństw i wygasania rodów. Ważnym czynnikiem tej mobilności były nobilitacje urzędników miejskich.
Rezydencje szlacheckie często nadawały ton całym dzielnicom miast. Mamy tu do czynienia z kontrolą przestrzeni społecznej. Nie ma tu jednak mowy o segregacji, rejestry pogłównego wyraźnie odnotowują w tych okolicach także mieszkania służby i rzemieślników. Miejski styl życia odznacza się przede wszystkim charakterystycznym stylem konsumpcji i kultury materialnej. W jego centrum znajduje się pałac: arystokratyczna siedziba. Rezydencja powinna podkreślać pozycję społeczną właściciela zgodnie z miejscem zajmowanym przez tego ostatniego w społeczności miejskiej. „Szlachectwo” samego budynku znajduje wyraz w jego dekoracji. Na podstawie analizy pośmiertnych inwentarzy ruchomości szlacheckich (La douceur des Lumieres) autorowi udało się uchwycić proces adaptacji luksusu i komfortu pałaców paryskich na prowincji, przede wszystkim w Bordeaux.



Michel Figeac, Nobility in the city: social role and cultural influence during the enlightenment

Traditional contrasting the clerical nobility with the ancestral one, the new one with the old one, gives way in the historiography to the division into the rural nobility and the one settled down in the city. The picture of the nobility residing in their manor houses and taking pleasures in the country life and entertainments gives way to the thesis of the nobility and city circles being brought together in the modern times. The development of the research on the history of French nobility enables us to develop these issues. In particular, the papers which should be taken into account include the ones referring to the nobility in Paris (Mathieu Marraud, La noblese de Paris au XVIIIe siecle), in provincial towns (Michel Figeac, Destins de la noblese bordelaise, Olivier Chaline, Godart de Belbeuf. Le Parlement, le Roi ts les Normands) as well as in medium towns such as Abbeville or Alencon (F.-J. Ruggiu, Les elites et les villes moyennes en France et en Angleterre).
The fact that the nobility settled down in cities justifies a famous saying about „the blue-blood cities” of Emmanuel Le Roy Ladurie in Histoire de la France urbaine. It must be stressed that the above sentence does not refer solely to a few large urban centres.
The majority of the researchers working on the history of urban communities stressed the mass influx of the nobility into cities. It often lead to the conclusion that the nobility became the ”city class” of the 17th century. The most attractive were the largest centres.
Taking into consideration the entire group, the urban nobility is the new nobility. In the modern times noble population was changing constantly: land properties changed hands in accordance with the rhythm of bankruptcies, marriages and family die-outs. An important factor of this mobility were ennoblements of city servants.
Noble residencies, often concentrated in a few places, shaped the entire city quarters. Although it the social space was under control, it did not mean segregation. The local poll-tax registers include also the houses of servants and craftsmen.
Urban lifestyle means, most of all, a specific style of consumption and material culture. A palace – an aristocratic abode – is its centre. The residence should stress the social position of its owner in accordance with the level he or she occupies in the city community. ”Nobility” of the very building is reflected in its decoration. On the basis of the posthumous inventory of the noble movables (La douceur des Lumieres) the author managed to grasp the adaptation process of luxury and comfort of the Parisian palaces to the provincial ones, most of all those in Bordeaux.



Harry T. Dickinson, Great Britain and the American Revolution

The American Revolution has been studied by many historians. Yet, while there have been many books and articles on the American side of the conflict, there are very few on the British one. The article aims to explore British dimension of the American Revolution. The article explores the policies pursued by successive British governments from the 1760s to 1783, the ideological defence that the British imperialists offered in justification of their American policies, the resistance to these policies inside the British parliament, the extent of popular sympathy in Britain for the American cause and the impact of the American Revolution on political life in Britain in late 18th and early 19th centuries.



Andrzej Gillmeister, Libri Sybillini in Ancient Rome

The article discusses the matters concerning the role and functioning of the collection of oracles which existed in ancient Rome and were known as Libri Sybillini. In the first part the author discusses the legend connected with the purchase of the Books, according to Aulus Gelius, and provides an analysis of this aetiological myth. The next part deals with the question of the origin of Libri, whether they were Greek or Etruscan, as well as links between the collection and both the god Apollo and the oracle Sybil. Further, the author analyzes the procedures used by the state whenever there was a breach of Pax Deorum. Special attention is given to the social and political aspects the course of the consultation itself. The article is concluded with several remarks regaring the decrease in the importance of the Books in the Roman Empire, which resulted from the emperors’ inability to fully control them.



Isolde Stark, Kybele - galijska bogini w Rzymie

W roku 205 p.n.e. Rzymianie sprowadzili na polecenie ksiąg sybillińskich kult Matki Bogów – Kybele z Pessinuntu do Rzymu. Pomógł im w tym, Attalos I z Pergamonu, ich sprzymierzeniec w walce z Filipem V, królem Macedonii. Bogini została przeniesiona pod postacią kamienia. Zazwyczaj przyjmuje się, że chodziło o bóstwo z trojańskiej Idy, które sprowadzono za pośrednictwem świątyni w Pergamonie, ponieważ po koniec III wieku Attalos nie miał już wpływów w Pessinuncie. Pergamon jako miejsce skąd sprowadzono Kybele pojawia się tylko w dwóch źródłach. Natomiast rola Pessinuntu jest trwale eksponowana w tradycji antycznej, aż do czasów Juliana Apostaty. Nowa interpretacja pewnej inskrypcji, która dokonał Christian Mileta potwierdza przypuszczenia, że Attalos w roku 205 p.n.e. mógł mieć znaczne wpływy w Pessinuncie. Ponieważ kult Kybele sprowadzono w czasie II wojny punickiej, to bogini musiała mieć coś wspólnego z militarnymi przeciwnikami Rzymu. Z przeglądu sytuacji wynika, że armia Magona, brata Hannibala i jego gallijskich sprzymierzeńców stanowiła rzeczywiste zagrożenie dla Rzymu, co przyczyniło się do ponownego wybuchu metus Gallicus. Dla tego oczywiste wydaje się dążenie do szukania wsparcia u jakiegoś bóstwa gallijskiego. Rzymianie mogli postrzegać Kybele jako bóstwo gallijskie, ponieważ Pessinunt leżał na obszarze administrowanym przez Galatów. Nie ulega wątpliwości, że w Rzymie zdawano sobie sprawę ze etnicznych związków pomiędzy Galatami z Azji Mniejszej, a Gallami zamieszkującymi obie strony Alp.



Isolde Stark, Kybele, Gaulish Goddes in Rome

In 205 BC the Romans, ordered by Sibylline Books, brought a cult of Gods’ Mother, Kybele, from Pessinunt to Rome. They were given help from Attalos I of Pergamon, their ally in a struggle against Philip V, the king of Macedon. The goddess was moved in a form of a stone. It has been assumed that in fact it was a goddes from Trojan Ida transferred through a temple in Pergamon, because by the end of the 3rd century Attalos had no influence in Pessinunt. Pergamon as a place from which Kybele was taken is mentioned only in two historical sources, whereas a role of Pergamon is continuously pointed up in antic tradition up until the reign of Julian the Apostate. A new interpretation of some incription by Christian Mileta confirmed presumptions that Attalos in 205 BC might have had important infulences in Pessinunt. The cult of Kybele was brought during the Second Punic War, so the goddes must have had something in common with enemies of Rome. All circumstances show that army of Magon, Hannibal’s brother, and his Gaulish allies was a real danger to Rome, what contributed to another breaking out of metus Gallicus. That’s why the aspiration for finding a support from one of Gaulish gods seems obvious. The Romans might have treated Kybele as a Gaulish god because Pessinunt was situated in the area governed by the Galatians. Doubtless ethnical relations between the Galatians from Asia Minor and the Gauls living on the both sides of the Alps were realized in ancient Rome.



Anna Michałek-Simińska, Wizualizacja obrzędów pogrzebowych królów we Francji na przełomie XIV i XV wieku

W średniowieczu bardzo dużą wagę przywiązywano do wizualizacji oznak władzy. Jednym z jej aspektów była teatralizacja, rozumiana jako proces nadania określonemu wydarzeniu stylu widowiska teatralnego. Był to rodzaj propagandy monarchicznej. Dużą rolę odgrywały tu ceremonie pogrzebowe będące formą publicznej manifestacji władzy zwierzchniej. We Francji na początku XVI wieku zasadniczym elementem uroczystości pogrzebowych był skromny pochód żałobny z trumną wyruszający z Paryża do Saint-Denis. Trasy pochodu ulegały zmianom. Również procesje pogrzebowe z czasem zwiększały się, kondukt zyskiwał coraz większy rozmach i stawał się coraz liczniejszy. W rytuał pogrzebowy wpisane było też opłakiwanie zmarłego. Pogrzeby królewskie różniły się od książęcych. Książęta umieszczani byli od chwili śmierci, lub po krótkim wystawieniu w trumnie. Królowie zaś byli prezentowani publicznie z odkrytą twarzą. Następnie zaczęto praktykować wystawianie na pokaz publiczny podobizny władcy wykonanej z drewna i wosku – w ten sposób podkreślano ciągłość i nieśmiertelną władzę królewską. Dzięki masce pośmiertnej do czasu objęcia władzy przez następcę król był wizualnie ciągle żywy i obecny. Manekin stopniowo zajmował centralne miejsce w kondukcie żałobnym. Znaczenie symboliczne przypisywano strojom zmarłego, a także całemu zespołowi gestów i ubrań uczestników obrzędu. Pogrzeby stały się okazją do manifestowania pozycji poszczególnych organów politycznych. Każdy człowiek miał z góry ustalone miejsce w pochodzie, świadczące o jego wartości i znaczeniu. Na przestrzeni XIV i XV wieku pogłębiała się instytucjonalizacja procedur dworskich dotycząca również pogrzebu. Dla ideologii władzy królewskiej duże znaczenie miał wybór miejsca spoczynku zmarłych. Można stwierdzić, iż królewskie pogrzeby były wielkimi spektaklami mającymi silnie oddziaływać na opinię publiczną, w momentach kryzysowych dla monarchii.



Anna Michałek-Simińska, Visualization of Royal Burial Ceremonies in France in the Late Fourteenth and at the Turn of the Fifteenth Century

In the Middle Ages particular attention was paid to the visualization of signs of power. On of its aspects was a theatralization understood as changing a happening into a theatrical show in its character. It was a kind of monarchic propaganda. An important role was played by burial ceremonies which were a form of public demonstration of superior authority. In France, at the turn of the 16th century, the main part of burial solemnities was a modest funeral procession with a coffin from Paris to Saint-Denis. Procession routes were sometimes changed. What’s more they became bigger, more splendid and involved more and more people. A part of funeral ritual was also a lamentation at the dead king. Royal funerals differentiated from princely ones. While princes were put into a coffin just after their death or after a short exhibition, kings were showed to the public with uncovered face. Later there were practices of exposing ruler’s image made of wood and wax, underlining the continuity and immortality of royal power. Due to the death mask the dead king was still alive and present till the new one started his reign. Gradually the dummy was put in the central position of the funeral procession. All wear of the dead and a whole amount of gestures and clothes of ceremony participants was believed to have a symbolic meaning. Funerals became an occasion for demonstration of position of every political organ. Each person had an assigned place in the procession prooving his worth and importance. During the 14th and 15th centuries the institutionalization of court procedures for funerals deepened. It was important for royal ideology to choose the right place of rest of the dead. It’s possible to say, that royal funerals were great spectacles organised to impose public opinion at the critical moments for monarchy.



Monika Wyszomirska, Polemics around confederacies planned during the reign of August III the Sas

The article is an attempt to follow the polemics which arose around the feature of confederacy during the reign of August III the Sas. Those texts, produces by the political elite from 1736 to 1763, are known mainly from published writing and correspondence. A confederacy, generally, was treated by politicians as an instrument of reforms and that aspect clearly dominated led discussions. Basing on the preserved sources one can notice clear differences in seeing confederacies as helpful in reforming (that was reflected in remarks about particular projects), general problems with defining the situation that had been a cause for them, and also attempts to clear up legal complications. Having analyzed those ideas we can understand a confederacy as an institution of a state of emergency, difficult to define and, in result, variably valued. Expressed beliefs were based on past experiences, they were also filled with a fear and disquiet about the consequences of the confederacy resulting in foreign powers interference. That could be treated as a distinct change in consciousness of these matters at least among the gentry. But, what’s important, such attitudes could be impacted by the peaceful existency during the whole reign of August III. These introductory remarks show the necessity of undertaking additional and comprehensive research allowing to discover the social resonance of that complicated feature.



Andrzej Groth, Debrzno w latach 1772-1806. Z problematyki małego miasta pomorskiego

W 1772 roku w wyniku pierwszego rozbioru Polski, Debrzno wraz z całymi Prusami Królewskimi ( poza Gdańskiem i Toruniem) znalazło się w obrębie zaboru pruskiego. Jednym z pierwszych posunięć władz pruskich było wprowadzenie nowej administracji na zajętym terenie, jak i nowe rozporządzenia dotyczące władz miejskich. Jasne jest, iż miasto po zajęciu przez Prusy straciło samorządność i samodzielność finansową. Urzędnicy państwowi byli odpowiedzialni za swą działalność przez władzami pruskimi. Trzeba jednak przyznać, iż sposób zarządzania miastem, a zwłaszcza finansami, uległy poprawie w porównaniu z czasami Rzeczypospolitej. W omawianym okresie nastąpił nieznaczny wzrost liczby mieszkańców miasta z 1289 w 1773 roku do 1452 mieszkańców w 1805 roku. Przyczynę takiego stanu rzeczy upatrywano w małej atrakcyjności gospodarczej miasta, które nadal zachowało ono swój agrarno-rzemieślniczy charakter ze szczególnie dobrze rozwiniętym rzemiosłem tekstylnym. Doszło natomiast do zmian w infrastrukturze miasta, zabudowano puste parcele, nastąpił też wzrost liczby domów mieszkalnych. Pod względem tendencji demograficznych obserwować tu można było wysoki wskaźnik rodności, ale również wysoki wskaźnik umieralności spowodowany głównie zarazami i epidemiami szerzącymi się w mieście, z którymi nie potrafiła poradzić sobie ówczesna medycyna. Ta sytuacja prowadziła do niskiego przyrostu naturalnego - 7,3 promila dla lat 1790-1806. Wśród dorosłej populacji przeważały kobiety, co było najprawdopodobniej wynikiem emigracji z miasta mężczyzn. Pod względem struktury wyznaniowej w Debrznie pod koniec XVIII i w pierwszych latach XIX wieku protestanci stanowili ponad 80% ogółu mieszkańców miasta, katolicy nieco ponad 14 %, zaś Żydzi około 5%.



Andrzej Groth, Debrzno 1772-1806. Some of Issues from a History of the Small Pomeranian Town

Debrzno, just as the whole Royal Prussia (without Gdansk and Torun) became a part of the Prussian partition in 1772. One of the first actions of Prussian government was introducing new administration on the area and new regulations for urban authorities. Obviously, after it had been taken over by Prussia, the town lost its self-government and financial independence. Town councillors were responsible to Prussian government for their activities. However, the way of governing the town and its finances in particular improved. There was a slight increase in the town population from 1289 in 1773 to 1452 in 1805. The cause of that has been pointed in low economic advantages of the town, which preserved its agrarian and non-industrial character with well developed textile craft. However, there were more reasonable changes in the town infrastructure, empty sites were built over and number of dwelling houses increased. Considering demographic tendencies, there was a high birth rate, but also high death rate as a result of epidemics and diseases that the medicine of that time was not able to cope with. This situation caused a low natural population growth – 0,73% in 1790-1806. The number of women among inhabitants was dominant, probably as a result of male migration from the town. An analysis of religious structure of Debrzno population by the end of the 18th and at the turn of the next century shows, that 80% of all inhabitants were Protestant, a little more than 14% Catholic and 5% Jewish.



Zenonas Butkus, Wpływ Związku Sowieckiego na politykę antypolską na Litwie

Związek Sowiecki przez cały okres międzywojenny starał się wywierać wpływ na politykę Litwy. Bardzo skutecznym środkiem manipulacji społecznej i politycznej było wsparcie finansowe udzielane partiom politycznym, oraz ich organom prasowym. Takie działania miały na celu poróżnienie Polski i Litwy i utrzymanie konfliktu między nimi. Sowieci obawiali się ewentualnego pojednania obu państw, a nawet stworzenia przez nie aliansu z Finlandią, Estonią i Łotwą, co mogłoby poważnie zahamować ekspansję na zachód Europy. W tym celu na Litwie rozwijano propagandę antypolską i popierano siły przeciwne powołaniu Związku Bałtyckiego. Największego wsparcia finansowego udzielano komunistom. Za określone poglądy prezentowane w organach prasowych regularnie płacono Komunistycznej Partii Litwy, Finlandii i Łotwy. ZSRR przeniknęła głęboko do procesu politycznego Litwy, współpracując także z prawicową partią narodowców, finansując ich organy prasowe – „Tautos vairas” i „Lietuvis”. Narodowcy byli przeciwni połączeniu państw bałtyckich, a także uważali Sowietów za swoich naturalnych sojuszników politycznych, którzy mogą pomóc w odzyskaniu Wilna. Mimo jednak swoich przekonań liderzy tej partii przed sprawą finansowania byli raczej ostrożni w swoich publikowanych wypowiedziach dotyczących prorosyjskiego stanowiska, tymczasem w publikacjach, które ukazały się już za rosyjskie pieniądze, zauważyć można większą bezkrytyczność wobec opcji orientacji na ZSRR. Uprawiali oni nie tylko propagandę antypolską, ale też utrudniali utworzenie Związku Bałtyckiego rzeczywistymi działaniami politycznymi. Narodowcy przyjęli pomoc finansową od Sowietów głównie w celach czysto politycznych – zależało im, aby jak najszybciej dojść do władzy i odzyskać Wilno dla Litwy. Sowieci zaś szczególnie po zamachu stanu 1926 roku, poprzez tę „współpracę” mieli zamiar wyeliminować z życia politycznego chrześcijańskich demokratów, którzy orientowali się na państwa zachodnie. Rezultatem tych wszystkich działań była zmiana polityki zagranicznej Litwy, zaostrzenie konfliktu w Polską i zbliżenie do ZSRR.



Zenonas Butkus, Soviet Influence on Anti-Polish Politics in Lithuania

During all the interwar years the Soviet Union tried to influence Lithuanian politics. A highly effective way of social and political manipulation was a financial support for political parties and their press. Those actions aimed to cause disagreement between Poland and Lithuania and to keep them conflicted. Soviet leaders were afraid of a potential reconcilliation between two countries and an alliance they could have formed with Finland, Estonia and Latvia, what might have stopped soviet expansion into the West. To avoid this, anti-Polish propaganda was used in Lithuania and a strong support was given to the forces that were contrary to the establishment of the Baltic Union. The greatest financial support was gained by communists. Communist Parties of Lithuania, Finland and Latvia were paid for proper ideas published in the press. The USSR breezed deep into Lithuanian politics and took a cooperation even with a right-wing national party financing its newspapers: „Tautos vairas” and „Lietuvis”. Nationalists were against unifying baltic states and treated Soviets as their natural political allies able to help with the recovery of Vilnius. Notwithstanding their political convictions, party leaders had been rather cautious in their published opinions on a pro-Russian attitude before their publications were financed by Soviets. Since that moment they showed a greater uncritical acceptance of orientation towards the USSR. Nationalists not only spread anti-Polish propaganda but also hindered the establishment of the Baltic Union using a real political activity. They accepted the financial support from Soviets in order to reach they political aims – they desired to come to power as soon as possible and to recover Vilnius. On the other side, Soviets intended to use this cooperation to eliminate Christian democrates oriented towards the West, particularly after the overthrow in 1926. All those activities resulted in changes of Lithuanian foreign affairs politics, sharpening of the conflict with Poland and moving closer to the USSR.



Albert S. Kotowski, Mniejszość niemiecka w Polsce w latach 1919-1945. Stan badań i postulaty badawcze

Dorobek historiografii polskiej i niemieckiej dotyczący problematyki mniejszościowej jest imponujący, głównie z tego względu, iż kontrowersje wokół kwestii mniejszości narodowych w Europie w okresie międzywojennym budziły duże zainteresowanie historyków w różnych krajach europejskich, a w szczególności w Polsce i w Niemczech. Pomimo jednak tej obszernej literatury obserwować można nadal pewne braki, jeśli idzie o stan badań nad historią mniejszości niemieckiej w Polsce w okresie międzywojennym, a szczególnie w czasie II wojny światowej. Przede wszystkim nie istnieje całościowe ujęcie tej problematyki, zarys encyklopedyczny czy też synteza historii, co wynika głównie z zaniedbań nad badaniami „mikrohistorii” przez obie historiografie w ostatnich dziesięcioleciach. Braki istnieją też w badaniach nad życiem politycznym, szczególnie zaś stanem wiedzy o mniejszych partiach i ugrupowaniach niemieckich, życiem kulturalnym, gospodarczym, szczególnie nad strukturą społeczno-zawodową ludności niemieckiej, rozwojem rzemiosła i przemysłu niemieckiego. O ile problematyka kościoła ewangelickiego w Polsce była omawiana dość szeroko, o tyle pomijano kwestię katolickiej części ludności niemieckiej w Polsce. Brak też obszernego opracowania na temat niemieckiej „piątej kolumny” w Polsce w przededniu wybuchu i w początkowej fazie wojny. Wreszcie jedną z najmniej zbadanych kwestii jest los i stosunek ludności niemieckiej w Polsce wobec narodowosocjalistycznych władz okupacyjnych w czasie II wojny światowej. Niewiele wiemy też o współżyciu Polaków i Niemców na terenach okupowanych, o życiu codziennym Niemców w warunkach wojennych, o niemieckiej liście narodowej. Konieczne jest więc przeprowadzenie zmodyfikowanych i poszerzonych badań w tym zakresie.



Albert S. Kotowski, German Minority in Poland 1919-1945. State of Research and Requirements

The fruits of both Polish and German historiography on minorities are impressive, mainly because of the great interest in national minorities in interwar Europe performed by historians from various European countries, particularly Poland and Germany. Notwithstanding this extensive literature there are still observable gaps in the state of research on German minority in interwar Poland and particularly during World War II. First of all there has been no complete work on that issue, encyclopaedic outline nor even historical syntheses, what has been caused by the German and Polish historians’ neglect of research on „microhistory” for last decades. There are also gaps in research on political activity, particularly on smaller German parties and organizations, and also on cultural and economic life, social-professional structure of the Germans, development of German craft and industry in particular. While there has been many works on the Protestant Church in Poland, the question of the Catholic Germans has been skipped over. What’s more, there is no extensive elaboration on German „fifth column” in Poland just before and in the first days of the war. At last, one of the least researched issues is the lot of the Germans in Poland and their attitudes towards occupying Nazi administration during World War II. We have also unsufficient knowledge about the coexistence of the Poles and Germans in the occupied area, everyday life of the last in war conditions and also about the German National List. No doubt there is a great need to undertake modified and widened research on those issues.



Szymon Olszaniec, Some remarks on life and career of Flavius Maternus Cynegius

The article refers to the theses of the editors of the first volume of Prosopography of Later Roman Empire on life and career of Flavius Maternus Cynegius, one of the closest collaborators of the Emperor Theodosius the Great. In the author’s opinion there is a need for a few important corrections to the biography of Cynegius. He hadn’t held any posts before his appointment as a CSL, he was also more active in elimination of pagan cults in Egypt. Cynegius’ position was strengthened by his close connections with the Theodosian House. Unlike many other officials belonging to imperial consilium in the 4th century, Cynegius and his line became members of the Roman Empire elite for a longer time.



Jacek Wijaczka, Witch trias In Poland In the Enlightenment (1728-1795). Outline of the Issue

This article’s objective is to show the course of trials on magic in Poland during the Enlightement and attempts to cease them. The period concerned begins in 1728, when one of Poland’s neighbours - Prussia, put an end to trials on magic, and ends with the disappearance of Poland from a map of Europe in 1795. The article does not refer to witch trials in Lithuania. By no means is it also exhaustive, as there is a great need for a wide archival search for the course of witch hunts in all parts of Poland. In this context, the least known district is Masovia. At the current state of research there is no ability to present an approximate number of the witch trials, which happened in Poland during the Enlightenment. However, accusations of magic and witch trials must have been very widespread not only in the first decades but also in the second half of the 18th century. The situation didn’t changed a lot after the abolition of torture and the death penalty in trials on magic. Faith in magic and witches still endured among Polish society in 19th and 20th centuries.



Szymon Gołębiewski, Generals of the Confederacy - American political emigration after the Civil War

Emigration of a political type has hardly ever happened in the history of the United States. Apart from leaving the country by the British Crown loyalists during the War of Independence, there has been only one more numerous political emigration - the one after the American Civil War. Abandonment was planned to last very long or forever, but in practice the return of the emigrants to USA began few months after the end of the warfare. Confederates' emigration grew in greater importance in Mexico and Egypt only. In other countries it was nothing more than an insignificant episode in their history. The impact of the post-war emigration upon the political and social situation in the homeland was also minute. Leaving the country to the voluntary exile can be regarded as a manifestation of the Confederates' impotent objection against the result of the war.



Bogusław Mansfeld, Piotr Łukaszewicz, Bogdana Kozińska, Muzea na ziemiach otrzymanych

Zagadnienie regionalizmu w działalności muzealnictwa polskiego po II wojnie światowej na ziemiach otrzymanych.
Artykuły poświęcone są historii i funkcjonowaniu muzeów polskich po II wojnie Światowej. Bogusław Mansfeld zwrócił uwagę na problemy oraz nową sytuację muzealnictwa polskiego po II wojnie światowej, a następnie po przywróceniu suwerenności państwa po 1989 roku, szczególnie na zachodzie i północy Polski. Interesowało go zagadnienie regionalizmu w działalności muzealniczej,i dyskusje wokół tego problemu w środowisku naukowym i artystycznym, a także znaczenie i możliwości muzeów narodowych jak i lokalnych. Jego artykuł jest swoistą przedmową dla dwóch kolejnych wypowiedzi: Bogdany Kozińskiej i Piotra Łukasiewicza. Piotr Łukaszewicz wypowiada się obszernie na temat rozwoju muzealnictwa na Śląsku po II wojnie światowej. Autor omawia działalność Muzeum Narodowego we Wrocławiu od 1948 roku, która przejawiała się w organizowaniu wystaw malarstwa, rzeźby o tematyce regionalnej, sesji naukowych. Wskazuje na nowe możliwości, które otworzyły się przed tą placówką po 1989 roku, kiedy to przestały istnieć dotychczasowe ograniczenia urzędowe. Muzea we Wrocławiu rozpoczęły współpracę z mniejszością niemiecką jak i organizacjami kulturalnymi w Niemczech i w Czechach, co doprowadziło do wspólnej organizacji różnego typu imprez kulturalnym o charakterze regionalnym. Bogdana Kozińska skupiła się na prezentacji działalności Muzeum Historii w Szczecinie powstałego w 1975 roku. Jak zaznacza autorka pierwsze wystawy i imprezy miały charakter propagandowy. Sytuacja zaczęła zmieniać się pod koniec lat 80-tych, kiedy to zaczęto organizować interesujące wystawy o charakterze regionalnym przy współpracy z muzeami, galeriami niemieckimi, a także wystawy dotyczące dziejów miasta Szczecina.



Bogusław Mansfeld, Piotr Łukaszewicz, Bogdana Kozińska, Museums in regained areas of Poland

The articles deal with the history and operation of Polih museums since 1945. Bogusław Mansfeld focusses on problems and new situation of Polish museums after World War II and after regaining independence in 1989, especially in western and northern Poland. He elaborates on a question of regionalism in museums’ operation and discussion on that issue among scholars, scientists and artists. Mansfeld brings up the importance and capabilities of national and local museums. His article is a kind of preface to the next two texts.
Piotr Łukasiewicz elaborates widely on the development of museums in Silesia since World War II. His article refers to the operation of National Museum in Wroc?aw since 1948. The Museum has organized many exhibitions of paintings and local sculptures and also conferences. New chances for the institution appeared after 1989, when previous formal restrictions were abolished. Soon Wrocław museums began cooperation with German minorities and cultural institutions in Germany and the Czech Republic. Many cultural events of regional character have been organized as a result of this collaboration.
Bogdana Kozińska presents activities of Szczecin History Museum established in 1975. First exhibitions and events were examples of communistic propaganda. This situation began to change in late 1980s, when, in collaboration with German galleries, the Museum organised interesting exhibitions of regional character or on Szczecin history.



Tomasz Falkowski, O „kryzysie” (w) historii. Zarys struktury pola historycznego

Pod koniec XX stulecia teza o “kryzysie historii” była lansowana przez wielu historyków i teoretyków historii. Miały za nią przemawiać choćby takie zjawiska, jak upadek modeli eksplanacyjnych w rodzaju strukturalizmu i marksizmu, niejasny status poznawczy dyscypliny, a zwłaszcza utrata przez nią wewnętrznej spójności. Wydaje się jednak, że figura „kryzysu historii” jest efektem obiektywnej struktury „pola historycznego” (w sensie Bourdieu), które stopniowo konstytuowało się od XIX wieku, kiedy to historia zdobyła swą instytucjonalną autonomię. Otóż po wyłonieniu się ruchu „Annales” opozycja pomiędzy awangardą i ariergardą stała się strukturalną właściwością pola, co tłumaczy postępujący w jego obrębie wysyp tzw. „nowych historii”: w drugiej połowie XX w. można było zaobserwować swoiste manifesty New Social History, New Urban History, New Intellectual History lub choćby linguistic turn, i każda z tych awangard starała się zdeprecjonować i zakwestionować dotychczasowe nurty badawcze. W rezultacie obszar pola historycznego, który na skutek tego typu deprecjacji tracił na wartości, wciąż się poszerzał. Proces ten, naszym zdaniem, odegrał kluczową rolę w stworzeniu „kryzysu historii”.



Tomasz Falkowski, On crisis of/in history. Outline of structure of historical field

At the end of 20th century many historians and theoreticians of history shared the opinion on history in crisis. They put forward a wide range of arguments to support their stance, i.e. collapse of explanatory models rooted in structuralism or Marxism, unclear epistemological status of history and esp. disintegration of its coherency. However it seems, the figure of history in crisis emerged from the objective structure of the historical field (Bourdieu’s le champ), which had been gradually formed ever since 19th century, when history won its institutional autonomy. After the appearance of Annales a specific opposition between avant-garde and arriere-garde became field’s structural feature. In this context it is easier to understand a rapid increase of the so-called “new histories” in the second half of 20th century, i.e. New Social History, New Urban History, New Intellectual History and linguistic turn, which all tried to deprecate and question the formers. As a result, a set of this, what - in a sense - lost in value, was continually widened. The above-mentioned process played the crucial role in creating a crisis in history.



Mirelle Corbier, Rodzina i pokrewieństwo: oryginalne cechy społeczeństwa rzymskiego (II w. p.n.e.-III w. n.e.)

Model rzymskiej rodziny pozornie pod wieloma względami może przypominać jej współczesny odpowiednik, w rzeczywistości jednak jest od niego zupełnie różny. Podobieństwa dotyczą głównie terminologii, różnice zaś występują w tak zasadniczych kwestiach jak prawo nowonarodzonego dziecka do życia, praktyki adopcyjne, rozwód. Szacunek, jakim Rzymianie otaczali instytucję małżeństwa, nie przeszkadzał im sięgać po wszystkie możliwe metody, umożliwiające swobodne kształtowanie pokrewieństwa. Rozwód i adopcja były w pełni legalne i cieszyły się społeczną akceptacją. Praktyki małżeńskie były naginane i podporządkowywane rozmaitym celom, np. nadziei na otrzymanie spadku, chęci umocnienie i rozszerzenia sieci pokrewieństwa. Podobnym celom służyły również rozwód i adopcja. Ta ostatnia nie była w Rzymie traktowana jak sposób na rozwiązanie problemu porzuconych dzieci, czy zapewnienie potomka bezpłodnym parom. W rękach ojca rodziny adopcja była narzędziem umożliwiającym kontrolowanie człowieka, jego majątku i jego potomków. Społeczeństwo rzymskie wypracowało najrozmaitsze formy związków między ludźmi wolnymi. W kształtowaniu pokrewieństwa Rzymianie dysponowali swobodą, którą Kościół odebrał ich następcom z późniejszych epok, a którą państwa nowożytne częściowo przywróciły.



Mirelle Corbier, Family and kinship: original character of the Roman society (from the 2nd century BC to the 3rd century CE)

Model of the Roman family seems quite similar to its modern counterpart, but in reality it’s completely different. The similarities concern mainly terminology, while the differences appear in such basic matters as a newborn’s right to life, adoptive practices, divorce. The Romans’ respect for the institution of marriage wasn’t a barrier to using all possible methods of forming the ties of kinship. Divorce and adoption were entirely legal and they enjoyed social acceptance. Marriage practices were bent and used to achieve various objectives such as the hope for inheritance or desire to strengthen and widen nets of kinship. Divorce and adoption served the same purposes. The last one wasn’t considered by the Romans as a solution of the problem of abandoned children or childless couples. It was a mean allowing a family’s father to control others, their property and descendants. The Roman society developed varied types of relationships among free people. Forming kinship, the Romans had the freedom which was taken from their successors by the Church in later times and was partly brought back by modern states.



Robert Frost, Dobry Król, Zły Król

Autor przedstawia spojrzenie Waltera Sellarsa i Roberta Yeatmana na historię i władców Anglii w książce „1066 and All That”, czyli Rok 1066 i To Wszystko. Ujawnia typowo whigowską interpretację faktów historycznych przez autorów książki. Stanowi to jednak tylko przyczynek do rozważań nad historią Polski. Autor zastanawia się, czy taki sposóbpostrzegania przeszłości, jako pasma sukcesów sprawdziłby się dla przeszłości Polski. Dochodzi do wniosku że byłoby to trudne, podobnie niekorzystna byłaby ocena królów polskich – szczególnie tych elekcyjnych. Można przecież wytykać im wiele błędów, ale czyż nie mieli oni i zalet? Dobry czy zły król? – opinia zależy od kryteriów, którymi posługują się oceniający. Jakim królem był Jan Kazimierz? Jakimi królami byli Sasi? Czy w Rzeczypospolitej można było być dobrym królem? Władcy polscy są dziś różnie oceniani przez historyków, niektóre z tych postaci, uznane dotąd za z gruntu złe okazują się być nie tak do końca złe.



Robert Frost, Good King, Bad King

The author presents Walter Sellars’s and Robert Yeatman’s opinion on the history and rulers of England expressed in the book titled “1066 and All That”. Interpretation of historical facts was typical of Whigs. Frost wonders if that way of perceiving the past would turn out to be useful for the history of Poland and finds it rather difficult. An assessment of the Polish kings, particularly the elective ones, would be very unfavorable. They are known for many mistakes, but they did had some good points. The opinion if the king was good or bad depends on criteria used in assessment. What a king was John Casimir? What kings were the Saxons? Was it possible to be a good king of the Polish Commonwealth? The Polish rulers are differently evaluated by historians. Some of the kings who have been recognized as basically bad, turn out to have been much better.



Andrzej Majdowski, Katolicyzm w Rosji do 1719 roku

Instytucjonalne struktury Kościoła katolickiego w Rosji były kształtowane w latach 1684-1719. Funkcjonowała wówczas pierwsza misja moskiewska, utworzona dzięki zabiegom dyplomatycznym, w których główna rola przypadła dworowi wiedeńskiemu. W niniejszym opracowaniu zostały zrekapitulowane podstawowe wątki związane z kierowaną przez jezuitów placówką misyjną, wyznaczającą jedną z najważniejszych cezur w historii rosyjskiego katolicyzmu.



Andrzej Majdowski, Missionary priesthood in Russia 1684-1719

Institutional structures of the Catholic Church in Russia were formed in the years 1684-1719. The first Moscow mission was created as a result of diplomatic efforts, mainly of the Vienna court. The article presents the most important matters of the missionary station directed by the Jesuits. Its activity is one of the most significant turning points in the history of Russian Catholicism.



Tomasz Chrzanowski, Porozbiorowa ocena reform czasów stanisławowskich

Celem artykuu jest przedstawienie oraz analiza opinii przedstawicieli elit intelektualnych z lat 1795 – 1830 na temat reform czasów stanisawowskich. Tragedia rozbiorów zdeterminowała charakter działań przedstawicieli tych elit, wychowanych w szkołach zreformowanych w okresie panowania Stanisława Augusta i uczestniczących wówczas w dziele przemian. Po utracie państwowości odnoszono się z wielkim uznaniem do powstania Komisji Edukacji Narodowej i organizację szkolnictwa pod jej kuratelą przedstawiano jako wzorzec dla państw zaborczych. Generacja wychowana w szkołach KEN w opinii pisarzy symbolizowała powrót do najlepszych wzorców patriotyzmu i wartości moralnych, które odnajdywano najczęściej w szesnastym stuleciu.
Obrady Sejmu Czteroletniego uznawano za wyjątkowe wydarzenie w dziejach polskiego państwa. Dowiodły one w przekonaniu pisarzy o wyrzeczeniu się stanowego egoizmu przez szlachtę, a Konstytucja 3 Maja pozostała po rozbiorach odzwierciedleniem wyobrażeń elit o ustroju państwa, skoro w 1807 roku pojawiły się głosy postulujce jej przywrócenie.
Reformatorzy czasów stanisławowskich, ludzie nauki i kultury, w dużej liczbie aktywni w życiu publicznym po 1795 roku, przedstawiani byli nowemu pokoleniu jako wzorce osobowe. Bardziej kontrowersyjną postacią był Stanisław August Poniatowski. Uczestnictwo w dziele reformatorskim i odebrane wykształcenie przed upadkiem państwa polskiego determinowało sposoby działania elit intelektualnych po 1795 roku. W ich gronie pojawił się postulat rozwoju polskiej nauki i troska o wychowanie kolejnych pokoleń. Spostrzeżono bowiem, że o tożsamości Polaków w sytuacji braku państwowości decydują polski język i dorobek polskiej kultury.
Dorobek czasów stanisławowskich okazał się więc w opiniach elit zbawienny. Trosk o stan polskiej nauki zmuszała reprezentantów elit do przyjmowania postaw lojalistycznych wobec zaborców, kompromis ten nie pozostał jednak bezowocny ( Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie, liceum warszawskie, gimnazjum wołyńskie Tadeusza Czackiego, działalność Uniwersytetu Wileńskiego ). Generacja powstańcza 1830 roku uznała jednak program organiczny klasyków za niewystarczający.



Tomasz Chrzanowski, Apology of the reforms of the king Stanislaw's era after partitions of Poland

The main objective of the article is to present and analyze opinions of members of intellectual elite from the years 1795-1830 on reforms from the king Stanis?aw Poniatowski's era. The tragedy of Polish partitions determined activities of these intellectuals educated in schools reformed during Stanislaw's reign and taking part in changes of that time. After Poland had lost its statehood, creation of the Committee of National Education (Komisja Edukacji Narodowej, abbr: KEN) and educational system performed by that institution were presented as an example for the partitioners of Poland. In writers' opinion, the generation trained in KEN schools symbolized a return to the best examples of patriotism and moral values, which were most often set in the 16th century.
Proceedings of the Four-Year Sejm were recognized as a very important event in the history of the Polish state. The writers found it as a proof that Polish nobility renounced class egoism. After the partitions the Constitution of May 3, 1791 remained as a reflection of the elite's image of state system: in 1807 there were plans to restore it. Reformers of Stanis?aw's era, people of science and culture from which many participated in public life after 1795, were presented to the next generation as personal examples, but Stanis?aw August Poniatowski was a more controversial person.
Participation in reforms and education before the decline of the Polish state determined activities of the intellectual elite after 1795. Among its members appeared demand for the development of Polish science and care for education of the next generations. It was recognized that in changed situation of lost statehood things that decide upon the Poles' identity are Polish language and heritage of Polish culture.
In the elite's opinion, the inheritance of the king Stanis?aw's era seemed like salvation. Concern for Polish science made the members of the elite stay loyalist to the partitioners of Poland. However, this compromise wasn't fruitless (Society of Friends of Science in Warsaw, Warsaw High School, Tomasz Czacki's school in Krzemieniec, activities of Vilnius University). Nevertheless, the generation of the November Uprising recognized the "organic work" program of the classicists as insufficient.



Zygmunt Zieliński, Kościół rzymskokatolicki jako czynnik współkształtujący stosunki polsko-niemieckie w XX wieku

Odrodzenie Polski w 1918 r. spowodowało konieczność rozliczenia pozostałości rozbiorowych, do których nalelaży także sprawy kościelne. Szczególnie skomplikowane były stosunki kościelne na przyznanej Polsce części Górnego Śląska, gdzie istniało wprawdzie duszpasterstwo polskojęzyczne, ale w dziedzinie administracyjnej i częściowo personalnej istniały pozostałości panującego tu od wieków niemieckiego porządku. Administrator Apostolski, a potem biskup katowicki, August Hlond miał zatem za zadanie stworzenie polskiej tradycji kościelnej, co łączyło się z repolonizacją tych ziem i utrwalaniem nowego polskiego ładu. Rodziło to oczywiście konflikty na linii polsko-niemieckiej i obciążało Hlonda zarzutami tej ostatniej wytykającymi mu rzekomy szowinizm polski.
Podobne, choć w mniejszym wymiarze, problemy powstawały na płaszczyźnie duszpasterstwa katolickiej mniejszości niemieckiej. Sprawa ta była uregulowana na drodze porozumień między opiekunem katolików Niemców żyjących za granicą, biskupem Wilhelmem Berningiem, a protektorem Polonii, kard. Hlondem. Strona Polska wywiązała się ze zobowiązań, dostarczając niemieckiej wykazy ośrodków duszpasterskich zapewniających opiekę religijną niemieckim katolikom w Polsce, natomiast mimo analogicznych zobowiązań, Berning wykazu obrazującego duszpasterstwo Polaków w Niemczech nigdy nie dostarczył.
Osobny problem w dziejach stosunków polsko-niemieckich na płaszczyźnie wyznaniowej stanowi opieka religijna Polaków w taki i czy innym sposób zmuszonych do przebywania na terenie Rzeszy w czasie II wojny światowej. Kościół niemiecki, mimo podejmowanych prób, nie był w stanie im jej zapewnił, bowiem decyzje w tej sprawie podejmowały Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy, a często osobiście Himmler.
Ostatnim wreszcie akcentem na styku spraw politycznych i religijnych był List biskupów polskich do niemieckich z grudnia 1965 r. Z jednej strony stymulował on jakieś otwarcie katolicyzmu niemieckiemu na kwestię pojednania między katolikami polskimi i niemieckimi, a drugiej stanowił kamień obrazy dla rządu komunistycznego PRL, który zdecydowanie odmawiał Kościołowi prawa przemawiania, w dodatku na forum międzynarodowym, w imieniu narodu polskiego; w istocie bowiem o naród w Liście chodziło, a świadczy o tym odwołanie się w nim do dziejów narodowych.
Kościół był zbyt integralnie związany z dziejami narodowymi, a te z kolei stale wchodziły w styczność z Niemcami, stąd też oczywista była interferencja kościelnych czynników zarówno w chwilach dobrych, jak i najbardziej tragicznych relacji polsko-niemieckich.



Zygmunt Zieliński, Ecclesiastical matters as a factor determining Polish-German relations in the 20th century

Regaining independence by Poland in 1918 caused the necessity of changing the reminders of partitions such as church matters. Church relations were particularly complicated in the part of Upper Silesia which was granted to Poland. Though there existed Polish priesthood, there were rests of the German system in the administrative and partly personnel sphere. August Hlond, Apostolic Administrator, later bishop in Katowice, had the task of creating Polish church tradition, what was connected with repolonisation of that territory and consolidation of the Polish order. Obviously, it brought conflicts between Poles and Germans. The last blamed Hlond for alleged Polish chauvinism.
Similar problems appeared around the priesthood of the German Catholic minority in Poland. The matter was settled by an agreement between Wilhelm Berning, protector of the German Catholics abroad, and cardinal Hlond, responsible for Polish migrants. The Polish party fulfilled obligations presenting a list of churches providing German Catholics with religious care. Despite the agreements, Berning didn’t deliver a similar register for Poles in Germany.
Another question was religious care for Poles in German Reich during the Second World War. The German church, despite some attempts, was not able to provide it, because decisions on that matter were taken by the Reich Security Main Office, very often by Himmler himself.
In December 1965 Polish bishops issued the Letter of Reconciliation to the German Bishops. On the one hand, it stimulated German Catholics to conciliate with Poles, on the other hand, it was an insult to the communistic government of Poland, which refused the Church the right to represent the Polish nation, particularly in foreign affairs.
The church was integrally connected with national history, continuously filled with relations with Germany. That’s why the Church’s interference in Polish-German matters was obvious both at good moments and at the most tragic times.



Alexander Demandt, Platon i wino

W literaturze antycznej wino nie było jedynie tematem kulinarnym, lecz także politycznym, pedagogicznym, religijnym i filozoficznym. Wspólny posiłek służył wzmocnieniu poczucia wspólnoty. Działalność polityczna wymaga sojuszników, tych zaś pozyskuje się wydając dla nich uczty. Zarówno u Greków, jak i Persów, Celtów i Germanów, było nie do pomyślenia, aby nie wydawać uczt dla swoich popleczników. Także w Rzymie nie było inaczej. I tak Cezar, z okazji swojego hiszpańskiego triumfu częstował, ludność Rzymu najdroższymi, greckimi winami. Platon zbudował wokół uczty polityczną teorię, którą wyłożył w „Prawach”. Jej częścią była teoria wychowania, a związek między sympozjonem a wychowaniem widoczny jest literaturze antycznej aż do późnego antyku.



Alexander Demandt, Plato and Wine

In ancient literature wine was not only a culinary theme, but also political, pedagogical, religious and philosophical. A collective meal was to strengthen a sense of community. Political activities require allies, while these ones are gained by organizing feasts for them. Among the Greeks, Persians, Celts and Germans it was unimaginable not to give feasts for partisans. It was that way in Rome, too. Ceasar, when celebrating his Spanish triumph, treated the people of Rome to the most expensive, Greek wine. Plato's political theory presented in "The Laws" was built around the feast and contained a theory of education. The association between a symposion and education appears in ancient literature until Late Antiquity.



Wiesław Nowosad, Rajmund Przybylak, Kazimierz Marciniak, Krzysztof Syta, Diariusz Jana Antoniego Chrapowickiego jako źródło do badań klimatu Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII wieku

Publikując w 1978 roku pierwszą część diariusza Jana Antoniego Chrapowickiego z lat 1656-1664 wydawca dał do ręki historykom dzieło niezwykłe. Ilość zgromadzonych tam szczegółów faktograficznych czynił z niego niewyczerpane źródło informacji dla rozmaitych obszarów ówczesnego życia. Niewykorzystane do chwili obecnej pozostały bodajże jedynie zapiski związane w pogodą, której Chrapowicki był uważnym obserwatorem i sumiennym rejestratorem. Na mnogość zapisek autorzy zwrócili już baczną uwagę przy okazji realizacji wspólnego interdyscyplinarnego projektu badawczego KBN. Prócz dwóch kolejnych tomów edycji diariusza przy opracowaniu tematu skorzystano również z niepublikowanych jeszcze rękopisów ostatniej części diariusza. Niniejsza publikacja jest pokłosiem tych badań. Praca składa się z kilku części, w których prócz skrótowych informacji o pamiętnikarstwie XVII w. i postaci samego Chrapowickiego skupiono się przede wszystkim na omówieniu i zinterpretowaniu samych zapisek. Ich szczegółowość i liczba sięgająca niemal 11 tysięcy dała możliwość ich kompleksowej charakterystyki oraz postawiła szereg pytań, z których najważniejsze było określenie stopnia wiarygodności. Na tym gruncie określono następnie metodę opracowania (metoda indeksacji), która stała się podstawą oceny warunków klimatycznych: termicznych i opadowych*.

* Opracowanie wykonano w ramach realizacji projektu badawczego KBN nr 6 P04E 022 16



Wiesław Nowosad, Rajmund Przybylak, Kazimierz Marciniak, Krzysztof Syta, The Diary of Jan Antoni Chrapowiecki as a source for researches on climate of Poland in the 2nd half of 17th century

In 1978 the editor of the first volume of Jan Antoni Chrapowiecki’s diaries, covering the years 1656 to 1664, provided historians with an extraordinary work. The great amount of gathered factual data makes the diary a boundless source of information for various aspects of social life of the time. It seems that only Chrapowiecki’s comments on weather have remained unacknowledged until now, though he was an attentive observer and a diligent recorder of all atmospheric occurrences. The article’s authors drew their attention to the abundance of these notes, as they held an interdisciplinary KBN research grant. Besides two published volumes of the diary, authors used an unpublished part of Chrapowiecki’s work left in manuscript. Thus, the objective of the paper is to present findings from the above mentioned research project: on one hand the article focuses on a brief description of Jan Antoni Chrapowiecki and a concise presentation of 17th-century Polish memoirs, on the other hand it provides an in-depth discussion on the notes themselves. Due to both an extensiveness and a large amount (c. 11 000) of Chrapowiecki’s comments, authors could develop a comprehensive description of the climate of Poland in historical times, as well as they could raise many questions, among which those of the credibility of a historical source testimony were fundamental. Authors used indexation techniques to evaluate and measure selected weather parameters, such as temperature or precipitation.



Frédéric Dessberg, Mariusz Wołos, Francusko-sowieckie i polsko-sowieckie negocjacje w sprawie zawarcia paktów o nieagresji w latach 1925-1927

Prowadząc negocjacje z ZSRR w latach 1925-1927 Polska i Francja kierowały się zupełnie innymi przesłankami. Dla Paryża priorytetowe znaczenie miało rozszerzenie systemu bezpieczeństwa zbiorowego, którego filarami była Liga Narodów i Locarno. Szef francuskiej dyplomacji zamierzał wkomponował w ten system sojusz polsko-francuski zawarty w roku 1921. Polska z kolei szukała w negocjacjach z Sowietami potwierdzenia traktatu ryskiego oraz terytorialnego status quo. Ponadto, w obawie przed wschodnim sąsiadem, chciała stworzyć - choćby w najdelikatniejszej formie - wspólny front wobec Moskwy wraz z państwami bałtyckimi i Finlandią. Trudno nie oprzeć się wrażeniu, że w latach 1925-1927 Polska i Francja prowadziły rozmowy z Sowietami równolegle, ale oddzielnie. W obu przypadkach negocjacje nie przyniosły pożądanych efektów. Nad rozmowami francusko-sowieckimi wisiała niczym widmo sprawa długów zaciągniętych nad Sekwaną przez przedrewolucyjną Rosję, których nie chiał uznać ZSRR. Negocjacje polsko-sowieckie rozbiły się natomiast o rafę niechęci Moskwy do tworzenia przez Warszawę wspólnego frontu z państwami bałtyckimi i Finlandią. W obu zaś przypadkach przeszkadzać odmienny stosunek do Ligi Narodów, do której należała Francja i Polska, a poza którą pozostawał Związek Sowiecki. Droga do zawarcia paktów była zatem jeszcze daleka. Cel osięgnięto dopiero w latach 1931-1932.



Frédéric Dessberg, Mariusz Wołos, The French-Soviet and the Polisch-Soviet Negotiations for a Non-Agression Pact in Years 1925-1927

When Poland and France conducted negotiations with the Soviet Union in 1925-1927, they were directed by different political reasons and concerns. For Paris the issue of greatest significance was to extend an international security system, which rested on two pillars, the League of Nations and Locarno. French foreign minister intended to integrate the French-Polish military alliance (signed in 1921) into that system, whereas Poland sought in talks with the Russians the confirmation of both the Treaty of Riga (1921, March 18) and the territorial status quo. Moreover, in fear of its eastern neighbour it aimed to form a common front - even the shakiest one - with Finland and Baltic States against Moscow. One could not help but get the impression, that between 1925 and 1927 Poland and France held simultaneous but separate talks with the Soviets. Yet in both cases they were fruitless. The problem of the loans raised in Paris by Pre-Revolutionary Russia continued to hang over the Fr ench-Russian negotiations, as USSR categorically refused debt-repayment. Whereas Polish-Russian negotiations foundered for lack of the Russian agreement on Polish attempts to form a common front with Baltic States and Finland. Finally, in both cases the crucial factor, which stood in the way of negotiations, was disparate attitude towards the League of Nations: Poland and France were its members, while USSR remained outside of the League. Therefore the road to sign a peace treaty was a long and tortuous one. The aim was not fulfilled until 1931-1932.



Sabina Bober, Nominacja biskupia ks. Ignacego Tokarczuka - przeoczenie władz, czy manewr?

Nominacja w 1965 r. ks. Ignacego Tokarczuka na ordynariusza diecezji przemyskiej była wydarzeniem, które zaskoczyło nie tylko władze partyjne niższego szczebla, mało lub w ogóle nie zorientowane w zakulisowych działania rządu i kierownictwa partii, ale także osoby zorientowane w stosunkach między państwem a Kościołem. Nominat znany był z otwartej krytyki ustroju PRL oraz sytuacji panującej w Polsce nie tylko w obszarze życia religijnego, ale, co władze szczególnie drażniło, także na płaszczyźnie społeczno-politycznej. Jako wykładowca KUL , seminarium warmińskiego i duszpasterz znany był ze swych poglądów i nieustępliwości. Nominacja jego przyszła w momencie zaognienia na linii państwo-Kościół wywołanego Listem biskupów polskich do niemieckich z grudnia 1965 r., co jeszcze bardziej, jak się wydawało, powinno skomplikować sprawę powołania nowego ordynariusza przemyskiego. Tymczasem rząd w przepisowym terminie 3 miesięcy nie zawetował nominacji, co ją uprawomocniło. Pytanie, jak do tego doszło jest przedmiotem niniejszego artykułu. Istnieją różne na ten temat hipotezy, od zwykłego przeoczenia, do celowego działania pewnych kół partyjno-rządowych, które w osobie biskupa Tokarczuka równie dobrze mogły upatrywać zarzewie nieporozumień w łonie episkopatu, jak i źródło trudności dla Gomułki, którego pozycja w partii tym czasie mocno już była osłabiona. Oprócz pierwszej tu wymienionej hipotezy, dwie pozostałe mają równy stopień prawdopodobieństwa.



Sabina Bober, Bishop nomination of Rev. Ignacy Tokarczuk authorities. Oversight or a manoeuvre?

The 1965 nomination of Rev. Ignacy Tokarczuk as Bishop of the Przemysl see was an event which suprised not only the Polish United Workers’ Party lower rank authorities, not or little conscious of confidential activities of the government and party leaders, but also persons well-informed about relations between the Church and the state. The nominee was known for his open criticism of the People’s Republic of Poland system and situation in Poland, not only in religious sphere, but also, what irritated the authorities, in social and political matters. As a lec-turer of the Catholic University of Lublin, Warmia seminary, and a priest he was known for his opinions and inflexibility. His nomination came at the time when the state-church relations be-came inflamed because of the November 1965 Letter of Reconciliation of the Polish Bishops to the German Bishops. This should have, as it seemed, complicated the matter of nomination of the new Przemysl Bishop. However, the government did not veto the nomination in three months’ time, what would have made it come in force. Answering the question: how could it have hap-pened, is this article’s subject. There are different hypotheses, from an ordinary oversight to in-tentional activities of particular party and government circles, who could have perceived Tokarczuk both as a source of disagreement among the episcopate and a cause of Gomulka’s diffi-culties, whose position in the party was already weak. Apart from the first hypothesis, the rest are equally probable.



Magdalena Olszta-Bloch, Hellenistic Rings. Research into Form and Function of Jewellery in Hellenistic Culture

Hellenistic rings constitute one of the largest groups of ancient adornments. One can observe the great diversity of their forms and materials, they are made of. They were used not only as jewellery, but also as symbols of royal authority and symbols of professional affiliation, as seals and as important magic objects. Roman Empire was strongly influenced by Hellenistic culture. Consequently, extraordinary popularity of rings in Greek culture as well as their vast and various applications affected both their shapes and ways of their usage in Rome. The presentation of rings’ types, techniques of their production as well as their essential and various functions, bases on ancient written texts, i.e writings of Teofrast and Pliny the Elder, on preserved rings and on other relics connected with rings’ usage. The author focuses on the role of rings in a privat practice and in administration of hellenistic states, regarding them as both symbols of royal authority ansd seals with the purpose of authenticating document. Thus the author deals also with methods of document production and document safekeeping. Finally she states, that due to the Roman influence some aspects of hellenistic rings became part of European culture in general.



Robert Ruciński, Studia uniwersyteckie mieszczan wielkich miast pruskich w średniowieczu

Pierwsze uniwersytety powstały w Europie na przełomie XII-XIII w. w wyniku licznych przeobrażeń społeczno-gospodarczych oraz kulturalnych społeczeństwa średniowiecznego. Przez wiele stuleci właśnie spośród mieszczaństwa rekrutowała się największa liczba studentów. Od samego początku uniwersytety stały się centrami życia umysłowego. Duża liczba studentów powracała w rodzinne strony, najczęściej do większych ośrodków miejskich, gdzie dzięki swej wiedzy, nabytym umiejętnościom, a także koneksjom rodzinnym ludzie ci uzyskiwali zajęcie w administracji czy instytucjach kościelnych, zapewniających im źródło utrzymania. Artykuł jest szczegółowym opracowaniem zagadnienia studiów uniwersyteckich mieszczaństwa pruskiego i stanowić może klucz do poznania środowisk intelektualnych wielkich miast pruskich w średniowieczu. Autor skupia uwagę na trybie studiowania, wyborze ośrodków uniwersyteckich, omawia struktury socjalne studentów, sposoby finansowania studiów jak również karierę pouniwersytecką mieszczan.



Robert Ruciński, University Studies of Burgesses from Large Prussian Cities in the Middle Ages

The first universities were established in Europe at the turn of the 13th and 14th centuries, as a result of socioeconomic and cultural changes occuring within the medieval society. For centuries the bulk of students came from among burgesses. From the very begining universities were vibrant centres of intellectual life. The great number of students came back to their homelands, usually to the major cities, where thanks to all acquired skills and knowledge, as well as their family connections, they took administrative and eclessiastical officies, from that they profited. The article is a detail study of problems concerning university studies of Prussian burgesses and it can serve as a key to understanding the intellectual milieu of large Prussian cities in Middle Ages. The author focuses i.e. on the mode of study as well as a problem of making university choice, he also discusses the social structre of students, the ways of financing their studies, and their careers after graduating from university.



Adam Kucharski, Peregrinationes ad finem Europae. Podróże z Polski do Portugalii do końca XVIII w. - cele, motywy, relacje

Kontakty polsko-portugalskie nie cieszą się dużym zainteresowaniem historyków zajmujących się dziejami epoki średniowiecznej i nowożytnej. Celem tego artykułu jest próba ujęcia i analizy całokształtu bezpośrednich spotkań tych dwóch narodów w postaci polskich wędrówek na Półwysep Iberyjski przedsięwziętych do końca XVIII w. Z epoki średniowiecza znamy właściwie tylko jedną potwierdzoną dokumentami polską bytność w Portugalii (nie licząc dość regularnych wizyt kupców i marynarzy gdańskich). Większa liczba Polaków pojawiła się w tym kraju z początkiem XVI w. Jednak relacje podróżne znaczniejszych rozmiarów powstały dopiero w drugiej połowie tego stulecia. Rozwój tej formy piśmiennictwa datuje się na wiek XVII w., z którego mamy najwięcej wiadomości o pobycie Polaków na południowo-zachodnim krańcu Europy. W XVIII w. następuje stopniowy zanik polskich wyjazdów za Pireneje, a szczególnie do Portugalii. Co za tym idzie z tego stulecia nie posiadamy żadnego obszerniejszego opisu podróży informującego o sposobie widzenia tego kraju przez Polaków. Zdecydowanie więcej źródeł tego typu przyniósł wiek XIX. Zmieniły one jednak swój charakter, gdyż w wielu przypadkach podróż zmieniła się w emigrację.



Adam Kucharski, Peregrinationes ad finem Europae. Journeys from Poland to Portugal until the End of the 18th Century – Aims, Motives, Reports

Until the end of the 18th century contacts between Poland and Portugal were sporadic. The main reason of Poles’ journes to the west coast of the Iberian Peninsula were usually diplomatic. To Lisbon came some of the Polish ambassadors and envoys, who were sent on a mission to Madrid. The other category of Polish travelers were a few nobelmen, who fought with Portugees in North Africa, in particular during the 16th century. Also some of the peregrini travelling across the continent made up their minds to visit that country. The list of Poles staying in Portugal must be closed by clergy, in particular by Jesuit priests, embarking to a mission to Asia. Portugal had neither a well-known sanctuary nor a famous university. It was a small country, although it developed a vast colonial empire. But in Europe it was a country of marginal importance and thus Poland had scarcely no political interests with it. All of the above-mentioned factors resulted in the smaller number of Poles travelling to Portugal than to the neighbouring Spain.



Jacek Wijaczka, Działalność Hugo Schneider Aktiengesellschaft (HASAG) w Generalnym Gubernatorstwie w czasie II wojny światowej

W toczącej się ostatnimi laty dyskusji na temat odszkodowań, które miały wypłacić robotnikom przymusowym zatrudnionym przez niemieckie przedsiębiorstwa w okresie II wojny światowej nie wspominano praktycznie o firmie Hugo Schneider AG, Leipzig (HASAG), która była na miejscu trzecim, po IG Farbenindustrie i Reichswerken Hermann Göring, wśród przedsiębiorstw wykorzystujących pracę robotników przymusowych.
We wszystkich zakładach należących do Hasagu w Generalnym Gubernatorstwie dnia 1 lutego 1942 r. pracowało 13 850 osób, jeszcze w większości Polaków, a firma była największą spośród 64 firm w Generalnym Gubernatorstwie pracujących na potrzeby wojska. W 1942 r. Hasag zdobył monopol na produkcję amunicji w Generalnym Gubernatorstwie.
Tym, co odróżniało Hasag od innych niemieckich firm korzystających w czasie II wojny światowej z pracy robotników przymusowych, to fakt, że przedsiębiorstwo to samo brało czynny udział w mordowaniu swoich pracowników przymusowych. W przeciwieństwie od innych zakładów zbrojeniowych Hasag zainteresowany był też bardziej pracą kobiet niż mężczyzn.



Jacek Wijaczka, The Hugo Schneider Aktiengesellschaft’s (HASAG) activities in the General-Gouverment during the 2nd World War

In a recent dabate on reperations for forced labourer, working in German enterprises during the Second World War, there was said hardly nothing about the Hugo Schneider AG, Leipzig (HASAG), that was the third largest employer of slave labor after IG Farbenindustrie and Reichswerken Hermann Göring. On the 1st February 1942 in all plants in General-Gouvernment (GG) belonging to HASAG were employed 13 850 people, most of theme Poles, and the company was the biggest among 64 companies in GG, working for the German military. In 1942 HASAG monopolized production of ammunition in GG.
HASAG differed from other German companies employing slave labor, because it applied the policy of extermination through work - selections were permanently held, and those no longer fit for work were killed. In contrary to other armaments factories, it was interested more in women than man labour force.



Ołeksandr Borysowicz Hołowko, Halicki okres działalności księcia Mścisława Mścisławowicza Udałego

Artykuł omawia burzliwe lata wojny domowej w Południowo-Zachodniej Rusi w pierwszej połowie XIII wieku (1205-1245) oraz aktywność dużej grupy przedstawicieli książęcej dynastii Rurykowiczów. Pośród tych władców, jacy wówczas zgłaszali pretensje do władzy i wywalczali swoje prawo do „halickiego dziedzictwa”, autor wraca szczególną uwagę na rolę, jaką odegrał książę Mścisław Mścisławowicz, który w latopisie halicko-wołyńskim określony został przezwiskiem „Udały”, czyli udany. Autor omawia pozycje z literatury, które przedstawiają elementy biografii księcia z XIII wieku, omawia również źródła pomocne w ustaleniu działalności Mścisława Mścisławowicza Udałego. Zwraca uwagę na fakt, iż w historiografii zaobserwować można zarówno jawne panegiryki, jak i skrajnie surowe charakterystyki działalności księcia jako władcy ziemi halickiej. Autor skupia się również na działalności księcia oraz wysiłkach podejmowanych w celu rozszerzenia swego wpływu na ziemię halicką.



Ołeksandr Borysowicz Hołowko, The Politics and Activities of Duke Mstislav Mstislavovich Udaly in Halych

The article discusses both the stormy years of the civil war in South-West Russia during the first half of the 13th century (1205-1245) and the activities taken by a large group of Rurik Dynasty's members. Among those rulers, who made their claims to the succession to the throne and stood up for their rights to the legacy, the author focuses on the role of the Duke Mstislav Mstislavovich, who was called in The Halych-Volhynian Chronicle "Udały" that is successful. The author discusses both the secondary literature, that presents elements of Duke's biography, and primary sources useful in reconstructing his activities. He notes, that in the historiography may be found blatant panegyrics as well as extremely harsh critics of Duke's politics as the ruler of Halych. The author discussed also the actions taken by Udaly in order to extend his influence over Halych.



Marite Jakovleva, Granice Księstwa Kurlandzkiego w epoce nowożytnej. Wybrane zagadnienia

Autorka omawia kształtowanie się granic Księstwa Kurlandzkiego w epoce nowożytnej, które przebiegało zarówno poprzez działania wojenne, jak również poprzez umowy graniczne czy obustronne komisje. Zmiany terytorialne dokonywane na podstawie umów międzypaństwowych często były jednak narzucane siłą przez potężnych sąsiadów. Marite Jakovleva przedstawia problem tworzenia i zmian granic księstwa na tle ogólnej sytuacji politycznej oraz konfliktów zbrojnych w tym regionie Europy. Zwraca uwagę na konflikty z Wielkim Księstwem Litewskim. Dochodzi do wniosku, że granice Księstwa Kurlandzkiego były otwarte i nie kształtowały się według zasad narodowościowych, w odróżnieniu na przykład od szwedzkiej części Inflant. Ludność różnej narodowości na tym terytorium przetrwała do wieku XVIII. Źródła wskazują, że w drugiej połowie XVIII stulecia większość zamieszkałych tu rodzin była wymieszana nie tylko narodowościowo, ale i religijnie.



Marite Jakovleva, The Borders of Duchy of Courland in the Early Modern Period. Selected Issues

The author discusses the process of shaping the borders of Duchy of Courland in the early modern period. Main factors involved in that process were military actions, bilateral border agreements and border commissions. However, territorial changes based on international agreements were often forced by mighty neighbours. Jakovleva considers the problem of shaping and re-drawing the borders of Duchy of Courland in political and military context. She focuses on conflicts with the Grand Duchy of Lithuania and comes to a conclusion that the borders of Duchy of Courland were open and did not shape in accordance with ethnic identities or affiliations, as i.e. in Swedish Livonia. The multi-ethnic society prevailed there up to the 18th century. Historical sources indicate that in the 2nd half of the 18th century most of the local families were both ethnically and religiously mixed.



Maciej Serwański, Polski głos na rzecz hugenotów we Francji - postulata polonica

Elekcja na tron polsko-litewskiej Rzeczypospolitej w maju 1573 roku księcia Henryka d’Anjou, brata króla Francji Karola IX, dokonała się z udziałem szlachty różnowierczej. Jednak już podczas zabiegów dyplomatów francuskich o tę elekcję polscy protestanci jako warunku jej poparcia domagali się gwarancji poprawy sytuacji kalwinistów w monarchii Walezjuszy, represjonowanych nadal dotkliwie po krwawej nocy św. Bartłomieja. Ujęte zostały w 9 punktach, których spełnienia żądano od Karola IX. Chodziło w nich o amnestię dla hugenotów, pełną wolność ich wyznania w całej Francji, swobodę emigrowania wraz z dobytkiem, rehabilitację wymordowanych, restytucję odebranych im dóbr i urzędów, odstąpienie od oblężenia miast hugenockich. Uzgodnione i podpisane przez posłów francuskich przed samą elekcją conditiones zaczęto nazywać postulata polonica. W czasie przejazdu ambasady panów polskich po króla-elekta przez Rzeszę niemiecką, zbiegli tam hugenoci rozszerzyli jeszcze postulata o kolejne żądania. We wrześniu 1573 roku Polacy przedłożyli w Paryżu elektowi Henrykowi skierowany do Karola IX zredagowany na nowo dokument. Skutek ich interwencji był jednak niewielki; uznano ją za mieszanie się w wewnętrzne sprawy monarchii Walezjuszy. Odbiła się ona wszakże niemałym echem w wielu krajach Europy, a we Francji już samo przybycie posłów z tolerancyjnej wyznaniowo Polski, w której miał rządzić brat królewski, przyspieszyło uwolnienie ostatnich obleganych miast hugenockich.



Maciej Serwański, The Voice for Huguenots in France - postulata polonica

The election of Duke Henry d'Anjou, a brother of Charles IX, the king of France, to the Polish-Lithuanian Commonwealth throne in 1573, was supported by the infidel gentry. However, during French diplomatic efforts of the election, Polish protestants pressed for the guarantees of the improvement of Calvinists' situation in the Valois Monarchy, as Calvinists had been severely victimized since the Massacre of St. Bartholomew's Day. Their conditions, that had to be met by Charles IX, were presented as a list of nine points, that included, i.e. amnesty to the Huguenots, freedom of their religion in the whole France, freedom to emigrate with the possession, rehabilitation of the murdered, restitution of offices and goods lately taken, raising a siege of Huguenot cities. The conditions, which had been agreed on and signed just before the election, began to be called postulata polonica. While Polish ambassadors travelled through the Holy Roman Empire to the kinh-elect, the Huguenots, who escaped to Germany from France, widened the demands contained in postulata. In Paris in September 1573 Poles presented to Duke Henry d'Anjou the re-edited document, which was addressed to Charles IX. Yet their intervention did not produce the desired effect. It was recognized as meddling in internal affairs of Valois Monarchy. But certainly it got a lot of publicity abroad, and - in any case - in France the visit of envoys from religiously tolerant Poland, where king's brother would soon reign, accelerated the process of liberating the last besieged cities.



Katarzyna Pękacka-Falkowska, Toruńska medycyna i farmacja wobec "powietrza morowego"

Od czasów wielkiej pandemii moru nazywanej Czarną Śmiercią, poprzez kolejne wybuchy zarazy, które dziesiątkowała ludność kontynentu przez następne trzy stulecia, nad Europą nieustannie krążyło widmo pestis. Nie dziwi zatem fakt, że wokół zagadnienia etiologii moru narosło z czasem szereg analiz i interpretacji. Wśród najważniejszych schematów eksplanacyjnych pojawiania się plagi wymienić można teorię kontagionistyczną, teorię miazmatyczną i teorię pekatogeniczą etc. Mniej oczywisty wydaje się fakt, że wymienione wyżej teorie nie wykluczały się nawzajem, ale ze sobą współistniały. Usiłowania niektórych historyków, którzy próbują dokonać ostrego podziału na lekarzy preferujących koncepcję miazmatyczną, opinię publiczną opowiadającą się za kontagionizmem oraz kler faworyzujący teologiczne eksplantacje zarazy, są uproszczeniami.
Niniejszy artykuł stanowi analizę niemieckojęzycznego starodruku medycznego z 1709 r., którego autorem był Christian Balthasar Wiel, toruński lekarz miejski. Obok akceptowanych przez niego teorii dotyczących z jednej strony przyczyn wybuchu zarazy oraz jej rozprzestrzeniania się – z drugiej, podjęto także zagadnienie zalecanej przez niego terapii przeciwmorowej, a także zaprezentowano szereg ówcześnie stosowanych przeciwdżumowych środków farmaceutycznych.



Katarzyna Pękacka-Falkowska, Medicine, Pharmacy and Plague in Torun in Light of German Medical Book from 1709

From the famous pandemic known as the Black Death, to the succesive outbreaks of plague that continued to decimate the continent for the next three hundred years, the threat of plague was an almost constant presence in the lives of miedieval and early modern Europeans. Thus, it is not suprising that various interpretations regarding plague causality arose during this period and were documented in medieval and early modern texts. Among these explanations may be found i.e. theories of contagion, miasmatic theories or peccatogenic ones. What may be less apparent, however, is that these theories did not necessarily occur in opposition to, but rather coexisted with each other. Attemps by some historians to distinguish between the physicians, who supposedly denied contagion in favor of miasma, the general public, who recognized the contagious nature of certain diseases, and clergy, who supported divine causality of plagues, are at best oversimplifications.
This paper - based on the analysis of German medical book from 1709, wrote by Christian Balthasar Wiel, the Stadtphysikus (municipal physician) of Torun - aims to discuss theories concerning plague's origins and transmission accepted by the doctor, and the resulting concepts of plague therapy and hygiene. It also presents the variety of medicines and drugs used in Torun during the epidemic, that struck the city in 1708/1709.



Ilona Zaleska, Narodowa Demokracja w Królestwie Polskim do 1914 roku - głos ks. Ignacego Charszewskiego

Osoba ks. Ignacego Charszewskiego – duchownego z diecezji płockiej nie jest dostatecznie znana, a była to niezwykle barwna i ciekawa postać na tle środowiska, z którego się wywodził i to nie tylko w skali swojej własnej diecezji, ale całego Królestwa Polskiego. Jego niezwykle bogaty życiorys obfitował w okresy buntu wobec władzy zwierzchniej i wszystkich tych, którzy uchodzili w jego oczach za reprezentantów płytkiego i wstecznego katolicyzmu. Uleganie tendencjom modernistycznym, a w końcu ewolucja w kierunku katolicyzmu integrystycznego, to kolejny interesujący wątek w biografii duchownego.
Ks. Charszewski reprezentował typ duchownego opowiadającego się za czynnym udziałem księży w pracy społecznej. Był przeciwnikiem ich politycznej abstynencji uznając, że powinni oni zabierać głos również w sprawach politycznych. Jako człowiek pióra pozostawił po sobie bogatą spuściznę. Na szczególne wyróżnienie zasługują jego dzienniki, przechowywane w rękopiśmiennej wersji w Archiwum Diecezjalnym w Płocku. Wnoszą one wiele cennych informacji na temat stosunków wewnątrzkościelnych oraz sytuacji społeczno-politycznej w Królestwie Polskim. Ks. Charszewski przyjmuje w nich niejednokrotnie rolę wnikliwego komentatora wydarzeń politycznych, które nabrały wyraźnego dynamizmu po 1905 r. na fali rewolucji. Ocenie duchownego poddane zostały wszystkie wiodące wówczas nurty polityczne ze szczególnym uwzględnieniem najbliższego duchowieństwu i katolikom nurtu narodowo-demokratycznego. Enuncjacje ks. Charszewskiego doskonale odzwierciedlają złożoność relacji sfer kościelnych z Narodową Demokracją, gdzie współpraca części duchowieństwa z partią przeplatała się z krytyką jej ideologicznego oblicza. Wiodącą rolę w piętnowaniu stanowiska endecji w zakresie spraw religijno-kościelnych odegrało środowisko skrajnie konserwatywnych katolików (tzw. integryści katoliccy lub katolicy integralni) skonsolidowanych wokół integrystycznego tygodnika – „Myśl katolicka”, z którym powiązany był również ks. Charszewski. Środowisko to zabiegało o przywrócenie prymatu i należnej pozycji Kościoła katolickiego w życiu publicznym Królestwa Polskiego. Podjęło ono walkę o wpływy w społeczeństwie z politycznym monopolistą wśród katolików – endecją, co do której katolickiej prawomyślności zgłaszano poważne zastrzeżenia.



Ryszard Kulesza, Sparta w polskich podręcznikach historii w XIX–XX wieku

Analiza powstałych w języku polskim w XIX i XX w. podręczników prowadzi do stwierdzenia postępującego zubożenia merytorycznego i zmniejszania się roli Sparty w wykładzie dziejów starożytnych w ramach edukacji historycznej. Podręczniki XIX-wieczne wykazują większy związek z aktualnym ówcześnie stanem wiedzy, aniżeli XX-wieczne. W tych ostatnich upowszechnia się stopniowo, dominująca obecnie, tendencja do rezygnacji z omawiania szczegółów i syntetycznego ujmowania zjawisk oraz ukazywania ich na tle ogólnego procesu dziejowego. W oczywisty sposób sensowność takiego podejścia zależy od poprawności przyjętych interpretacji. Autorzy podręczników powstałych w ciągu ostatniego stulecia w mniejszej mierze, aniżeli ich XIX-wieczni poprzednicy odwołują się do źródeł a, co gorsza w swoich tekstach przekazują niezgodny z ustaleniami naukowymi wizerunek Sparty jako „skamieniałości prehistorycznej”, zabytku z najwcześniejszego okresu dziejów Grecji, w którym przetrwały instytucje i obyczaje dawno już nieistniejące w innych państwach greckich. Mimo wszelkich pretensji naukowych podręcznikowy wizerunek Sparty w XX w. wpisuje się bardziej w dzieje legendy spartańskiej, niż ukazuje rzeczywisty proces dziejowy.



Ryszard Kulesza, Sparta in Polish Textbooks in the Nineteenth to Twentieth Centuries

The analysis of Polish textbooks in the nineteenth to twentieth centuries leads to the statement that (1) the historical education in the area of ancient history became impoverished and that (2) the role of Sparta in ancient history courses was systematically diminished. The nineteenth century textbooks were more connected with the contemporary state of knowledge, than the twentieth century ones. In the latter there is widespread the more and more dominant tendency to resign from detailed presentation of historical facts and synthetic presentation of historical phenomena, as well as to explain them in relation to the general historical process. Obviously the sense of such an approach depends on the accuracy of the accepted interpretations. The authors of the twentieth century textbooks refer to the historical sources to a smaller extent than their nineteenth century predecessors and – what is worse – in their texts they transmit the image of Sparta at variance with contemporary historical knowledge, i.e. they write about the “prehistoric fossil”, the relict of the early period of Greek history, where the institutions and customs which had not survived in other Greek city-states, had still been present. Despite all the scientific claims of the textbooks, they rather present the image of Sparta that is a part of the history of myth of Sparta, than depict the real historical process.



Irena Kiturko, Historia gospodarcza Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI–XVIII wieku w historiografii białoruskiej

Artykuł przedstawia stan wiedzy i perspektywy badawcze historii gospodarczej Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI-XVIII wieku w historiografii białoruskiej. Przedmiotem analizy są przede wszystkim liczne monografie z zakresu historii społecznej i gospodarczej. Autorka stwierdza całkowity brak debaty dotyczącej poruszonego tematu. Przyczyną takiego stanu rzeczy był wpływ historiografii radzieckiej powielającej własne stereotypy i modele społeczne. Stały się one ramami, w które „wciskano” historyczne fakty. Gdy zabrakło takich ograniczeń, fakty te stopniowo popadały w zapomnienie. Największym osiągnięciem białoruskiej historiografii gospodarczej z okresu sowieckiego dotyczącej Wielkiego Księstwa Litewskiego były: udostępnienie ogromnej liczby nowych źródeł archiwalnych, wielopłaszczyznowa analiza zagadnień związanych z pomiarem włócznym, badania nad kondycją ekonomiczną różnego rodzaju własności ziemskich w drugiej połowie siedemnastego i pierwszej połowie osiemnastego wieku, społeczna i ekonomiczna analiza rozwoju miast (organizacja rzemiosł, stosunki handlowe pomiędzy poszczególnymi miastami, itp.).



Irena Kiturko, Economics of the Grand Duchy of Lithuania in the Sixteenth to Eighteenth Centuries in the Byelorussian Historiography: State of Knowledge and Perspectives for Research

The article discusses the state of knowledge and research perspectives of Byelorussian historiography on the economics of the Grand Duchy of Lithuania in the sixteenth to eighteenth centuries. In particular the subjects of the analysis are various monographs in socioeconomic history. The author states the fundamental lack of the historiographical discussion on the above mentioned topic. It results from the fact, that originally the Soviet historiography determined and defined the scope of research; it cultivated its own stereotypes and social models that were the frames into which the historical facts were “squeezed”. When such a procedure failed, the historical facts were abandoned and sank into oblivion. The greatest achievements of Soviet-Byelorussian historiography of economics of the Grand Duchy of Lithuania in the sixteenth to eighteenth centuries were: the introduction of vast variety of new archival sources, the multilevel analysis of land measurement (for planning purposes) [pol. pomiar włóczny], the research of economical condition of various types of land estates and dominions in the second half of the seventeenth century and the first half of the eighteenth century, the socioeconomic analysis of cities’ development (i.e. the organization of craftsmanship, examination of trade relations between cities).



Wojciech Saletra, Parliament Members and Deputies from Cracow and Sandomir Provinces

The article discusses the neglected issue of political activities and attitudes of Parliament Members during the November Uprising (also known as Cadet Revolution). The author writes the extended profiles of MPs and deputies; he also vastly characterizes their personalities and individual differences (considering first of all political views of deputies from Cracow and Sandomir Provinces in the Insurrectionary Seym of 1831). He analyzes thirty Parliament Members and discusses their lives as well as their public activities and responsibilities. Some of the information concerning MPs has never been published before.



Magdalena Śnieć, Anthony Eden – twardy przeciwnik polityki appeasementu?

Artykuł dotyczy działalności Anthony'ego Edena w kontekście polityki appeasementu względem dyktatorów w latach 30. XX wieku. Wkład i rola Edena są raczej niedoceniane przez historyków, i zwykle pozostaje on w cieniu Winstona Churchilla, z którym współpracował podczas Drugiej Wojny Światowej. Eden jest ponadto pamiętany jako sprawca tzw. kryzysu sueskiego w 1956 roku.
Ów Podsekretarz ds Zagranicznych, a następnie Minister Spraw Zagranicznych, jest przedstawiany jako polityk przeciwny appeasementowi, którego to najsłynniejszym zwolennikiem był Neville Chamberlain. Artykuł przedstawia pewne aspekty konfliktu włosko- etiopskiego, który okazał się być początkiem końca Ligi Narodów. Organizacja, która miała chronić międzynarodowy pokój, nie zdołała znaleźć wyjścia z trudnej sytuacji i Anthony Eden, którego nazywano „zwolennikiem Ligi”, zachowywał się jak koń trojański. Zamiast podjąć zdecydowane kroki, skoncentrował się na organizowaniu spotkań małych i nieistotnych komitecików, które nie były w stanie przerwać impasu. Ponadto, Eden nie popierał całościowego embargo na ropę. Argumenty te wskazują, że Eden nie był ślepym zwolennikiem Ligi.
Autorka przedstawia też inne problemy (związane z konfliktem na Dalekim Wschodzie), które dowodzą, że Eden, wbrew powszechnej opinii, nie wspierał ślepo ideałów, ale próbował chronić istotne interesy własnego kraju.
Wreszcie, poruszony został jeszcze jeden aspekt postawy Edena jako szefa Foreign Office. Uważa się, że zrezygnował z zajmowanego stanowiska z powodu niemożności osiągnięcia porozumienia z premierem Nevillem Chamberlainem. Precyzyjniej mówiąc, że wycofał się, bo był przeciwnikiem rozmów z Duce; tymczasem miał on inną wizję szukania kompromisu z Włochami.



Magdalena Śnieć, Anthony Eden – an Ardent Opponent of Appeasement Policy?

The article concerns the activities of Anthony Eden in the context of appeasement policy towards dictators in the Thirties. Eden's contribution is generally neglected by various historians and traditionally he stays in the shadow of Winston Churchill, with whom he cooperated during the Second World War. He is also remembered as an author of the so-called Suez Crisis in 1956.
This Under-Secretary for Foreign Affairs and then Foreign Secretary is usually presented as a politician who was against appeasement policy, whose most famous advocate was Neville Chamberlain. The article presents some details connected with the Italian-Abyssinian conflict, which proved to be the beginning of the end of the League of Nations. The organization, which was supposed to protect international peace, did not manage to find a proper solution to the problem of the developing Italian claims and Anthony Eden, who was called „supporter of the League”, behaved like a Trojan Horse. Instead of taking any definite steps, he concentrated on organizing meetings of small and unimportant committees which were unable to break the impasse. What is more, he was not in favour of a strong oil embargo. These arguments highlight the fact, that Eden was not a blind supporter of the League. The author also presents other situations (connected with the conflicts in the Far East), which prove the fact that Eden was not a blind supporter of ideals, but that he was trying to protect the vital interests of his own country. And finally, there is one more aspect of his behaviour as the Foreign Secretary. Eden is believed to have resigned because of disagreement with the Prime Minister, Neville Chamberlain. To be precise, he quit his position not because he was generally against the idea of talking to the Duce; he simply had a different vision of finding a compromise with Italy.



Mariola Hoszowska, Between Primacy of Ideology and Didactical Pragmatism

After the Second World War historical education experienced the violent transformations. While the first post-war decade became a subject of several monographs, the later decades enjoyed lesser popularity. Nevertheless the form of historical education during the PRL time should be the subject of the systematic research, which includes two perspectives: one of those, who were educating and one of those, who were educated, since it was not a homogenous period. There were the years, which allowed the latitude in historical education. Such a period was definitely the “thaw”, which lasted relatively short. But the abandonment of the spoils of “October” was gradual. Educators of history who did not undermine methodological and philosophical bases of historical materialism and only rejected the “dogmatic” Marxism and its degeneration from the early 50’s, in the next decade spared no effort to improve the standard of historical education and the historic-didactical culture of teachers. Didactics of history gave impact to the rise of interest in educational advantages of history, the theoretical oeuvre of the interwar period was revisited and new terminology was specified, there was a visible tendency to form a rational strategy of programme schedules, which includes both, specificity of the subject and the cognitive capacities of students. That “pragmatic” and “systemic” attitude toward historical education crystallized pursuant to a language and phraseology characteristic to the period.



Janusz Bieniak, Terminologia pokrewieństwa i powinowactwa w średniowiecznych źródłach

Podjęte w referacie zagadnienie doczekało się we współczesnej polskiej literaturze naukowej dwóch wyczerpujących opracowań. Są nimi monografia językoznawcy (polonisty) Mieczysława Szymczaka (1966) oraz artykuł mediewistki Marii Koczerskiej (1982). Obydwa dzieła biorą przy tym pod uwagę zmienność terminologii z biegiem czasu oraz jej wieloznaczność. W rezultacie możemy dziś uważać problematykę nazewnictwa genealogicznego w średniowiecznej Polsce za naukowo zbadaną, a nowsze opracowania mogą tylko wzbogacać liczbę przykładów, zwłaszcza szczególnie interesujących przez swą oryginalność.
Janusz Bieniak zarzuca pracy M. Szymczaka niewłaściwy i niekonsekwentny układ kompozycji (z punktu widzenia genealoga). Chodzi o podział na stopnie pokrewieństwa pełnego oraz pokrewieństwa niepełnego. Do niepełnego zalicza rodzeństwo przyrodnie, a także ojczyma i macochę wobec pasierbów jako tzw. pokrewieństwo zastępcze. Autor zwraca uwagę, że rozróżnianie „pełnego” i „niepełnego” pokrewieństwa wobec krewnych w czwartym stopniu nie ma sensu, gdyż nawet w „pełnym” pokrewieństwie czwartego stopnia i tak nie ma już ani jednego wspólnego rodzica. Natomiast powiązania między macochą i ojczymem a pasierbami nie są „pokrewieństwem zastępczym”, lecz jedną z form klasycznego powinowactwa – jako konsekwencja małżeństwa, tyle że w starszym pokoleniu. Rozdziału, poświęconego tak sztucznie uwypuklonemu „pokrewieństwu niepełnemu”, nie powinny więc powielać przyszłe opracowania genealogiczne.
J. Bieniak zwraca uwagę na źródłowe występowanie terminologii pokrewieństwa w podwójnym znaczeniu. Obok rzeczywistych związków rodzinnych używa się jej tam również w postaci czysto konwencjonalnej. Autor rozważa różne okoliczności, w których mogą rodzić się wątpliwości odnośnie do realnego lub konwencjonalnego posłużenia się terminami rodzinnymi w konkretnych przypadkach, na przykład w środowiskach kościelnych i dynastycznych, gdzie terminy „ojciec, syn, brat, siostra” itp. należą do zestawu określeń konwencjonalnych, mimo że czasem wskazują na realne związki rodzinne.
Autor artykułu rozważa wreszcie sytuacje, w których mamy do czynienia ze zwykłymi błędami źródeł, utrwalonymi potem przez literaturę naukową. Na dwóch przykładach proponuje właściwy jego zdaniem sposób działania w takich wypadkach: a) wykrycie niezgodności źródeł, b) porównanie ich i uzasadnienie, które z nich dają prawidłowy, a które błędny związek genealogiczny, c) wyjaśnienie przyczyn powstania błędu.



Janusz Bieniak, The Terminology of Kinship, Consanguinity and Affinity in Medieval Sources

In Polish scientific literature the question of terminology of kinship, consanguinity, affinity and other family relationships in medieval sources was raised twice. The in-depth analysis of the issue was presented in the monograph of a linguist Mieczysław Szymczak (1966) and the article of a medievalist Maria Koczerska (1982). Both authors emphasized the temporal variability of terminology and its ambiguity. Thus one could say that the issue of genealogical terminology in a medieval Poland is insightful and well researched, and the newer studies may only add illustrations and examples.
J. Bieniak – a genealogist, states that the structure of Szymczak’s study is inconsistent and erroneous in many respects, especially in case of full and partial family relation. The partial family relation includes stepsiblings, as well as stepparents and their stepchildren. It may be called “foster relation”. Bieniak states, that the differentiating full family relation from partial family relation in the fourth degree of kinship is pointless, as in the fourth degree of kinship there is no common parent. Additionally, the relation between the stepmother or stepfather and the stepchildren is no “foster kinship”, but one of the classical forms of family connections (as a consequence of a marriage of ancestors in older generation). Thus, the future genealogical monographs of the family relationships terminology should not reproduce that artificial question of “incomplete family relation”.
The author draws his attention on the double meaning of family relations terminology that is present in historical sources, as it designates not only real family relations but also is used in conventional way. Bieniak ponders the problem, when such a terminology was used to express a real family relation, and when to express a conventional one (i.e. the usage of such terms as “father”, “brother”, “son”, “sister” etc. in convents, monasteries, but also at the court).
The author also considers the problem of evident errors in the historical sources, which – afterwards – became a part of historical knowledge as recognized, true and indisputable facts. He uses two examples to present his method. He states, that historian should: 1) find inconsistency of sources, 2) compare the sources and explain which sources seem to be true and show the real genealogical family connection, 3) explain the cause of the error.



Agnieszka Teterycz-Puzio, Formularz i pieczęć. Przyczynek do badań nad pozycją możnowładztwa w XIII w.

Autorka pracy przyjmuje założenie, że wyznaczników wysokiego statusu społecznego można doszukiwać się w typie użytego na pieczęci wyobrażenia oraz miejsca zajmowanego na listach świadków dokumentów. Wysokich aspiracji należy doszukiwać się zwłaszcza u tych, którzy używali pieczęci konnej, w trzynastowiecznej Polsce charakterystycznej dla książąt. Ten typ pojawia się najwcześniej i najliczniej w sfragistyce możnowładczej w Małopolsce w okresie osłabienia władzy książęcej i walk o władzę, co sprzyjało wzrostowi znaczenia rycerstwa jako czynnika politycznego. Inspiracja do wprowadzenia wzorca pieczęci konnej mogła pochodzić z obserwacji zwyczajów panujących w Europie Zachodniej, gdzie pieczęci konnej używali oprócz książąt także przedstawiciele możnowładztwa.
Zjawisko użycia pieczęci konnej dotyczyło tylko kilku najwybitniejszych przedstawicieli elity małopolskiej, którzy dodatkowo wyróżnili się na tle i tak silnego w stosunku do innych dzielnic możnowładztwa. Inni urzędnicy małopolscy tego okresu nie zaznaczali swojej pozycji w taki sposób. Poza Małopolską - na Pomorzu, Kujawach i w Wielkopolsce - spotykamy pojedyncze przypadki używania pieczęci konnej przez możnych należących do ścisłej elity tych ziem, również w okresie znacznego osłabienia władzy książęcej.
Pieczęcie rycerskie z wyobrażeniem jeźdźca – poza Małopolską - pojawiają się sporadycznie dopiero pod koniec XIII w. Przykładem może być oryginalny tłok pieczętny Macieja syna Boguszy z terenu Kujaw. Na tej pieczęci, podobnie jak na małopolskiej pieczęci Pakosława z I poł. XIII w., pojawia się dodatkowo niezwykły dla pieczęci rycerskich motyw błogosławiącej ręki.
Zdaniem Autorki, z analizy materiału źródłowego wynika, że w czasie walk o tron krakowski po śmierci Leszka Białego (1227) umocnieniu ulegała władza wyższych urzędników, zwłaszcza wojewodów krakowskich. Odzwierciedleniem ich pozycji było nie tylko posługiwanie się odpowiednią pieczęcią, ale również ich pierwsza pozycja na listach świadków oraz formuła dewocyjna („dei gracia pallatinus”, „dei miseracione pallatinus”) używana przez nich w dokumentach. Dodatkowo zauważyć można posługiwanie się intytulacją pluralną („nos”) używaną w I poł. XIII w. (poza dokumentami książęcymi) niemal wyłącznie w dokumentach wojewodów.
Współudział możnowładztwa w podejmowaniu decyzji politycznych nie był jednakowy w poszczególnych dzielnicach. Specyficzna sytuacja panowała w Małopolsce, gdzie obsada tronu krakowskiego, będącego symbolem władzy zwierzchniej, zależała od przychylności najpotężniejszych panów tej dzielnicy. Stąd najwcześniej w Małopolsce pojawiają się dowody samodzielności możnych i ich dużej roli politycznej, znajdujące swoje odzwierciedlenie w pieczęci i formularzu dokumentów.



Agnieszka Teterycz-Puzio, Form and Seal. Research into Aristocracy’s Status in the Thirteenth Century - an Introduction

The author works on the assumption, that one of the indicators of a higher social status might be both: a type of a seal image, and a place taken by one’s signature on a list of document’s witnesses. One’s aspirations to obtain and to prove his higher social status may be observed i.e. through a phenomenon of a usage of equestrian seals, which were characteristic of dukes in the fourteenth century Poland. This type of seal was strongly represented in sphragistics of aristocracy from Małopolska (Little Poland) in times of struggle for political power. The political and social unrest and decrease of dukes’ power contributed to a rise of political significance of knights. The inspiration for Polish equestrian seals may be found in Western European customs, since in the Western Europe not only dukes but also aristocrats used them.
The phenomenon of equestrian seals’ usage concerns only a few most prominent members of Malopolska’s elite. At that time other officials from Małopolska emphasized their social status in other ways. Outside Małopolska – in Pomerania, Cuiavia and Great Poland – historian would find only occasional cases of equestrian seals’ usage by aristocracy. Those, who used them (in times of decrease of ducal power), were always the high and mighty of the political elite.
The analysis of the historical sources brings the author to the conclusion, that during the struggle for the throne in Cracow after the death of Leszek Biały (1227), the power of higher officials, especially Cracovian voivodes, was strengthen. Their social status was marked not only by an appropriate seal but also by the prominent location of their signatures at the list of document’s witnesses, and their intitulation („dei gracia pallatinus”, dei miseracione pallatinus”). It should be also emphasized, that in documents the members of aristocracy employed the first person plural („nos”).
The level of participation of aristocracy in the political decision-making process was diverse and depended on the region. In this context the situation in Małopolska was unique, since the Cracovian throne that symbolized the supreme power and authority, depended on winning favour with the elite of the region. Therefore the earliest proofs of aristocracy’s independence and its great political significance may be seen in equestrian seals’ usage and special form of a document.



Janusz Grabowski, Tytulatura na dokumentach książąt mazowieckich. Forma i funkcje (Wybrane zagadnienia)

Stan badań nad tytulaturą książąt mazowieckich (od XIII w.-1526 r.) nie jest zadawalający, gdyż dysponujemy ciągle niewielką liczbą opracowań. Tymczasem ta część protokołu wstępnego odgrywa ważną zarówno przy analizie autentyczności dokumentów, formularza i dyktatu, jak również w badaniach dotyczących historii politycznej oraz podziałów dzielnicowych Mazowsza. Artukuł skupia się na kwestii tytułów roszczeniowych (pretensyjnych) używanych przez książąt mazowieckich w XIV-XV w. oraz problematyki związanej z tytulaturą i listą świadków. Stara się też odpowiedzieć na pytanie, czy istniała w kancelarii książąt mazowieckich zależność między kolejnością urzędników na liście świadków a precedencją ziem wymienionych w tytulaturze. W dalszej kolejności analizowane są przyczyny, czas pojawienia się i frekwencja prawie 30 różnych elementów tytulatury książąt mazowieckich w okresie od połowy XIII w. do 1526 r., oprócz tytulatury mazowieckiej i ruskiej. Szczególne miejsce poświęcono tytulaturze roszczeniowej traktowanej m.i. jako akt politycznej propagandy. Daje się te zauważyć, że wpływ na kształt tytulatury mieli także szefowie kancelarii. Wraz ze zmianą na tej funkcji uwidaczniają się też zmiany formularza (w tym tytulatury).
Analiza dokumentów mazowieckich prowadzi także do zaobserwowania relacji zachodzącej między kolejnością urzędników na liście świadków a kolejnością tytułów partykularnych umieszczonych w intytulacji. Zmiany w tytulaturze związane m.in. z pojawieniem się nowego tytułu (np. czerskiego) rzutują również na nowy porządek na liście świadków.



Janusz Grabowski, The Intitulation in Documents of Dukes of Masovia. Form and Functions (Selected Issues)

The state of research on the intitulation of the Masovian Dukes (from the thirteenth century till 1526) is not satisfactory, because there are still few monographs concerning that issue. However, this part of the introductory protocol plays the important role in the analysis of the authenticity of documents, its form and diktat. It is also significant in the research on the political history of Masovia and its division into several duchies. The article concentrates on the problem of claims titles, which were used by the Masovian Dukes in the fourteenth and fifteenth centuries. It also brings up the issue of the list of witnesses and their intitulation. Next, it tries to answer the question, if there was a connection between the order of officials on the list of witnesses and the precedence of lands enumerated in the intitulation. Afterwards, the author analyses causes, time of appearance and frequency of almost thirty different elements of Masovian Dukes’ intitulations from the half of the thirteenth century till 1526 (expect the Masovian and Russian intitulations). He especially focuses on the so called claim intitulation treated as an act of political propaganda. It is also noticed that the chiefs of chancelleries had an influence on the form of the intitulation – along with the changes on this post we can observe the changes within the form (including the intitulation).
The analysis of the Masovian documents shows also the relation between the order of officials on the list of witnesses and the order of particular titles placed in the intitulation. The changes inside the intitulation, according to the appearance of the new title (e.g. “czerski”) influenced also on the order of signatures at the list of witnesses.



Marek Cetwiński, Język „Księgi henrykowskiej” i problemy z jego tłumaczeniem i zrozumieniem

Marek Cetwiński koncentruje swoją uwagę na pułapkach czyhających na badacza na etapie tłumaczenia przekazu źródła i analizuje przyczyny wynikających stąd błędów. Słusznie przypomina, że tłumaczenie oznacza równocześnie interpretację źródłowego przekazu. Mała różnica w tłumaczeniu, a więc interpretacji źródłowego przekazu, może stać się przyczyną znacznych niekiedy błędów. Pułapki, na które zwraca uwagę, nie wynikają jedynie z wieloznaczności języka źródeł i posługiwania się alternatywnie pojęciami o subtelnie tylko zróżnicowanym znaczeniu. Cetwińskiemu idzie o potrzebę uwzględniania historycznego i kulturowego kontekstu przekazu i poprawnego odczytania intencji autora. Bez znajomości kontekstu prawidłowe, to znaczy zgodne z intencjami autora, zrozumienie tekstu jest trudne, czasem nawet niemożliwe, zwłaszcza jeżeli posługuje się on aluzją lub ironią. Wiedza o tym, kto pisze i do kogo kieruje swoje słowa umożliwia dopiero zrozumienie formy przekazu i dotarcie do jego treści. Chodzi o prawidłowe odczytanie subtelności wynikających z posługiwania się metaforą, odwołaniami do treści symbolicznych, filozoficznych i teologicznych, innymi słowy: osadzenie analizy tekstu w kulturze epoki. W tym świetle Cetwiński rozpatruje przekaz „Księgi henrykowskiej” adresowanej do kolejnych pokoleń cystersów (a nie badaczy dziejów średniowiecza). Autor wskazuje konkretne przykłady niepoprawnego tłumaczenia fragmentów „Księgi henrykowskiej” powstałe przy jej rozumieniu jako tekstu, w którym autor przekazu zmierza jedynie do odzwierciedlenia otaczającej go rzeczywistości. M. Cetwiński przypomina, że zrozumienie faktów opisywanych w źródle uwarunkowane jest przyjęciem do wiadomości i potraktowaniem samego źródła jako faktu.
Takie podejście do analizowanego źródła pozwala na uzasadnione przypuszczenie, że „Księga” służyła zakonnikom nie tylko przy udowadnianiu stanu posiadania. Widoczna troska o literacką stronę dzieła nie byłaby do tego potrzebna. Można ją czytać, jak wszystkie utwory wieków średnich, nie tylko jako dosłowną opowieść o zdarzeniach zachodzących w okolicy klasztoru. Ma „Księga” też swoją warstwę metaforyczną, moralną i mistyczną. W zrozumieniu tych warstw niezbędna jest translatorska staranność. „Księga henrykowska” miała zapewne nie tylko uczyć, ale też dostarczyć godziwej rozrywki zakonnikom.



Marek Cetwiński, The Language of The Book of Henryków (Księga Henrykowska) and the Problems of its Translation and Understanding

The author concentrates on various topics concerning the problem of faithfulness in translation of historical sources and the errors resulting from the over- and misinterpretations of the text. He states that the translation is always an interpretation. Sometimes a small change in the translation, that is the interpretation of the text of the source, may cause a serious error. The dangers and pitfalls of translation arise not only due to the ambiguity of the language of the source and the use of alternative terms, which meanings differ from each other very subtle. Cetwiński emphasizes, that the translator is obliged to take into consideration the whole historical and cultural context of the text as well as to decipher and properly interpret intentions and motives of its author. As long as the translator does not know the context, he is unable to understand the text, especially when the author alludes to something or uses irony. He has to know, who wrote the text and who was its addressee. Unless he knows it, he is unable to understand the form and the content of the source, he is translating. The translator should also understand the subtleties of metaphors and symbols used by the author as well as philosophical, theological or “scientific” concepts, etc.
The Book of Henryków was addressed to successive generations of Cistercians (and not medievalists). Cetwiński points out exact examples of erroneous translations of its fragments, which resulted from misunderstanding of the text. Its translators perceived it as a simple reflection of the surrounding world and not as a complex historical fact.
Cetwiński’s approach makes it evident, that the Book of Henryków was not only a register of Cistercians’ assets. It may be read, as other medieval texts, not only as a literal story that includes various events that occurred in the neighborhood of the monastery. The Book of Henryków had its metaphoric, moral and mystical layers. If the translator wants to understand them, he must be meticulous, astute and insightful. After all, the Book of Henryków was kept not only for educational purposes, but also as an amusement.



Sobiesław Szybkowski, Sprawy majątkowe późnośredniowiecznej kujawskiej elity szlacheckiej w źródłach dokumentowych i aktowych. Konwencja i rzeczywistość

Szlachecka substancja majątkowa, na którą prócz dóbr dziedzicznych składały się różne formy zastawów i posiadłości miejskie, była oczywiście poddawana różnego rodzaju operacjom. Były to sprzedaże, zamiany, zapisy wienno-posagowe, podziały majątkowe i zastawy. Operacje te były oczywiście potwierdzane przez źródła aktowe i dokumentowe, przy czym do naszych czasów znacznie więcej interesujących nas wzmianek zachowało się w pierwszej z wymienionych tu kategorii. Nierzadko jednak informacje o operacjach majątkowych są znane literaturze przedmiotu z pojedynczych wzmianek, które często nie oddają, nieraz bardzo skomplikowanej, materii konkretnych transakcji, która jest dostrzegalna dopiero w sytuacji, kiedy poznamy całość materiału źródłowego dotyczącego danej regulacji. W innych przypadkach mamy również do czynienia z mylną interpretacją źródeł dotyczących transakcji. W artykule przedstawiono konkretne przykłady i wyjaśnienie stosowanej w nich terminologii, dotyczące tego typu sytuacji, w kolejności: transakcje kupna-sprzedaży, zapisy wienno-posagowe, konfiskaty za absencję w pospolitym ruszeniu i retrakty dóbr.
Przykłady poddane na podstawie kompletnej kwerendy źródłowej drobiazgowej analizie, uwzględniającej kontekst sprawy dowodzą, jak ważne w badaniach osadniczych konieczne jest śledzenie całości materiału źródłowego dotyczącego konkretnej posiadłości lub konkretnego kompleksu dóbr. O poprawnej interpretacji jednego, często wyrwanego z kontekstu, zapisu źródłowego mogą decydować źródła bardzo odległe w czasie od jego daty powstania. Liczne transakcje lub czynności prawne z badanego obszaru (np. retrakty, konfiskaty, podziały majątkowe) w ogóle nie dochodziły do skutku, inne były znacznie rozciągnięte w czasie. Wynikało to z niedoborów gotówki w środowisku kujawskiej elity szlacheckiej. Najwyraźniej to właśnie ten brak gotówki u szlachty kujawskiej, dostrzegalny w zaprezentowanych przykładach na przestrzeni całego XV stulecia, był powodem przewlekania znacznej części transakcji szlacheckimi dobrami ziemskimi: finalizowania zakupów, podziałów majątkowych, wypłat posagów, spłat zastawów. Zjawisko to, notowane już w literaturze przedmiotu, wymaga dalszych badań.



Sobiesław Szybkowski, The Economic Issue of Cuiavian Nobility in the Late Medieval Ages in Light of Acts and Documents. Between Convention and Reality

The property of nobility, which includes different forms of pledges and real estates, was an object of various transactions, i.e. sales, exchanges, dowries, divisions. All the transactions were confirmed by official documents and acts. But frequently the information about transactions is reconstructed only on the basis of single and isolated notes, which do not render the complexity of particular operation. This complexity is not visible until historian knows the sources that document particular regulation in their entirety. Thus there are plenty of misinterpretations and overinterpretations.
The article presents various examples and definitions (alternatively explanations) of terminology of economic transactions, i.e. sales, purchases, retracts and forfeitures. Thanks to a complete archival research the author states, that because of lack of money the finalization of economic transactions in Cuiavia in the late medieval ages was very often dragged out or did not come off at all.



Eligiusz Podolan, Terminologia ustroju feudalnego w historiografii rosyjskiej 2. poł. XIX w.

Konstatując istniejące w dziejach Rosji bliskie podobieństwa struktur władzy ze stosunkami panującymi na Zachodzie, E.Podolan skupia się na prezentacji terminologii występującej w źródłach ruskich od momentu zapoczątkowania jednoczenia ziem ruskich w XIV w. Artykuł poświęca wiele miejsca stosunkom ustrojowo-prawnym oraz politycznym i społecznym towarzyszącym przemianom na Rusi od późnego średniowiecza i w tym świetle prezentuje opisujące je w źródłach terminy. Podejmuje też próbę wyjaśnienia treści terminologii genealogicznej odzwierciedlającej kwestię „starszeństwa”, w zasadniczy sposób regulującą stosunki między poszczególnymi książętami ruskimi. Występowała pewna hierarchizacja „braterstwa”, wyróżniająca spośród książąt „starszych” i „młodszych” braci, co miało ostatecznie ukierunkowane konsekwencje prawne i polityczne. Wynikało z niej istnienie wewnętrznej hierarchii, w której wielki książę moskiewski zajmował pozycję „brata starszego”, a pozostali książęta – „braci młodszych”. Ta forma stosunków międzyksiążęcych zawierała treści prawno-polityczne i ideologiczne. Uznanie przez „młodszego” brata – księcia czyjegoś starszeństwa było aktem wyboru, własnej woli lub przymusu. Te stosunki braterskie, jakkolwiek wywodzące się ze stosunków rodzinnych, były przede wszystkim zasadą kryjącą treści prawno-polityczne i ideologiczne.
Druga część artykułu zmierza do ujęcia historii Rusi w literaturze rosyjskiej II poł. XIX w. i stosowanych tam pojęć. Odwołują się one w oczach niektórych badaczy do przekonań o specyficznej drodze rozwojowej Słowiańszczyzny, inni zaś próbowali tłumaczyć ustrój polityczno- społeczny oraz gospodarczy Rusi w kategoriach instytucji znanych z Europy Zachodniej i przy pomocy właściwych im pojęć. Np. w zakładniczetwie dopatrywano się podobieństwo do komendacji, a w pomiestiu odpowiednika beneficjum. Pierwszy zwrócił na to uwagę Siergiej Michajłowicz Sołowjow (1820-1879). Dostrzegał on podobieństwa różnych instytucji, jednak nakreślając dwa typy „stosunków ustrojowych”, jeden uznał za charakterystyczny dla państw niemieckich (chodzi tu o feudalizm), drugi zaś dla państw słowiańskich (rodowe stosunki międzyksiążęce).
Historykiem rosyjskim, który odrzucał poglądy słowianofilów i okcydentalistów i jako pierwszy sformułował tezę, iż ustrój Rusi był ustrojem feudalnym, pojmując przy tym feudalizm jako system lenny wraz z seniorią był Nikołaj Pawłowicz Pawłow-Silwański (1869-1908). Historyk dowodził, że wytworzyły się na Rusi wszystkie elementy feudalizmu: 1) rozbicie zwierzchniej władzy w związku z rozwojem immunitetu i powstanie seniorii – bojarszcziny, 2) rozwinięcie się hierarchii feudalnej (zależności wasalno-suwerennej), 3) podział na domeny-senorie, jak również 4) warunkowe władanie ziemią – feudalne pomiestie (porównywane z beneficium), z którym współistniała feudalna alloidalna własność – wotczina. Koncepcje te rozwijał potem Aleksandr Jewgieniewicz Priesniakow (1870-1929), uczeń Sergieja Płatonowa.



Eligiusz Podolan, The Terminology of Feudalism in Russian Historiography in the Second Half of the Nineteenth Century

The author states that once upon a time Russian structures of power were similar to those in Western Europe and – consequently – he focuses on their terminology in Russian sources since the fourteenth century. He concentrates on political and legal system as well as political and social changes in Rus and widely presents terms and concepts, which were used in the historical sources to describe these phenomena. He also tries to explain the genealogical terminology of agnatic seniority, which regulated relations between Russian dukes. There was a hierarchy of “brotherhood” that distinguished between “older” and “younger” brothers within the group of dukes, what brought serious political and legal consequences. The Grand Duke of Moscow was an “older brother”, the other dukes were “younger ones”. Such a form of inter-ducal relations had legal, political and ideological implications. The recognition of one’s seniority by a younger duke-brother was an act of his conscious choice (alternatively will) or duress.
The second part of the article is a historiographical research into history of Rus. The author examines historical writing of the second half of the nineteenth century. The terminology used in the nineteenth century historical literature shows on the one hand a specific development of Slav lands’, and a similarity with Western European countries, on the other hand. I.e. zakładniczetwo was believed to be similar with commendation and pomiesti with benefice. It was Michajłowicz Sołowjow (1820-1879) who saw similarities between various institutions, but at the same time emphasized the existence of two types of “socio-economic systems”. One of them – feudal system, was characteristic of German states, the other one – inter-ducal family relations, typical of Slavic states.
The Russian historian, who rejected approaches of both: “Slavofils” and “Westernisers”, and who advanced the thesis, that socio-economic system of Rus was indeed feudal, was Nikołaj Pawłowicz Pawłow-Silwanski (1869-1908). He showed, that in Rus all elements of feudalism were present, i.e. the problem of partitioning of power connected with the development of jurisdiction granted to feudal lords and bojarszczina. This concept was further developed by Aleksander Jewgieniewicz Priesniakow (1870-1929), the disciple of Sergiej Płatonow.



Claudia Santi, Jowisz w religii obywatelskiej archaicznego Rzymu

Rzym powstał, jako miasto otwarte zdolne integrować różne elementy wewnątrz jednego organizmu politycznego, w konsekwencji związek obywatel - terytorium był inny niż w Grecji. Obywatele kształtowali civitas nie w wymiarze urbanistycznym, ale jako pewien ideał polityczny. Tę zdolność do integracji oraz homogeniczność wartości religijnych i obywatelskich wyrażała natura Jowisza. Do ważnych jej aspektów należy typologia charakterystyczna dla mitologii indoeuropejskiej, analizowana poprzez rytualne zadania flamen dialis. Ale Jowisz był przede wszystkim religijnym ucieleśnieniem idei res publica (Iovis Optimus Maximus) oraz federalnym bogiem Ligii Latyńskiej (Latiaris). Artykuł przedstawia teologiczne koncepcje związane z Jowiszem Kapitolińskim i Jowiszem Latiaris.



Claudia Santi, Jupiter in the Civil Religion of Archaic Rome

Rome, as an open city, was capable to integrate various elements within one political organism. Hence the relations between Roman citizen and Roman territory were different than the Greek ones. The citizens were forming their civitas not as an urban form, but as a kind of political ideal. The ability to integrate different elements as well as the homogeneity of both: religious and public values, were expressed by Jupiter’s nature which was strictly connected to Indo-European mythology and its typology seen from the perspective of the ritual tasks called flamen dialis. But first of all, Jupiter was a religious embodiment of the idea of res publica (Iovis Optimus Maximus) and the federal god of Latin League (Latiaris). The article presents the theological conceptions connected to Jupiter Capitolinus and Jupiter Latiaris.



Aleksander Majorow, The Last Military Expedition of Prince Roman the Great of Vladimir-in-Volhynia. On the History of Foreign Policy of Kingdom of Galicia–Volhynia

The author brings up an interesting issue which in the recent years has aroused intense interest of historians. Majorov tries to prove that military expedition of Prince Roman the Great in 1205 (that ended up with his death in the battle of Zawichost) was only an episode it the fight between Staufs and Welfs and was directed against Saxony. Majorov states that more important source than Jan Dlugosz Chronicle is the oeuvre of Alberic of Trois-Fontaines. The crucial thing, which is presented by the author, is the great scale of foreign policy of Prince Roman the Great. Polish historians see the conduct and attitudes of prince from the angle of Kadłubek’s chronicle and consequently perceive him as a ruler dependent on both: Kazimierz Sprawiedliwy and Leszek Biały. Yet he was a prominent political figure.
It should be emphasized that the author used various primary sources and multilingual literature (i.e. Russian, German, Ukrainian, Polish).



Joanna Matyasik, Rola Stanisława Warszyckiego w stronnictwie króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego

Mimo że kasztelan krakowski Stanisław Warszycki miał jasno sprecyzowane poglądy, a dzięki urzędowi pierwszego senatora, bogactwu i autorytetowi wśród szlachty, dysponował dużymi możliwościami wpływania na politykę państwa, to jednak często wycofywał się z życia publicznego. Lata rządów Michała Korybuta Wiśniowieckiego były najaktywniejszym i najbardziej pracowitym okresem w karierze politycznej kasztelana. Od dnia elekcji stanął on po stronie nowego władcy, kierując się nie tyle prywatnymi pobudkami (koligacja z rodem Wiśniowieckich, działalność osobistych wrogów w opozycji), co ideologicznymi przekonaniami. Jako znany zwolennik wolności szlacheckich i ostry krytyk stronnictwa profrancuskiego doskonale odnalazł się w rywalizacji szlachty z profrancuskimi magnatami. Nie należał on do grona najbardziej zaufanych doradców króla, ale był jego cennym stronnikiem, z uwagi na neutralizowanie silnych wpływów opozycji w województwie krakowskim. Szczególnie aktywnie uczestniczył w propagandowej działalności obozu dworskiego. Przyczyniał się do utrzymania wysokiego poparcia szlachty dla dworu oraz uczestniczył w demonstracji nastrojów społecznych: w 1670 r. organizował krakowskie pospolite ruszenie, dwa lata później zachęcał do zawiązania prokrólewskiej konfederacji pod Gołębiem. Choć wywodził się z radykalnego odłamu stronnictwa królewskiego, gdyż opowiadał się za siłową rozprawą z przeciwnikami, to jednak realnie oceniał sytuację, radząc zawrzeć porozumienia z jednym czołowych malkontentów - hetmanem Janem Sobieskim. W przeciwieństwie do większości magnatów, którzy w zależności od warunków politycznych, często zmieniali swoje poglądy, kasztelan odznaczał się trwałą postawą regalistyczną, nawet gdy niektóre decyzje władcy kolidowały z jego zdaniem.



Joanna Matyasik, Stanisław Warszycki and his Role in the King Michał Korybut Wiśniowiecki Party

Despite the fact that the castellan of Cracow Stanisław Warszycki held strong views, served as senator, lived in affluence, had considerable standing, and last but not least could influence state’s policy, he usually did not take an active part in public life. The most active and busy period of castellan’s political career coincided with Michał Korybut’s governs. Beginning from the election he took sides with a new king because of ideological reasons and not private ones (i.e. his widespread connections with Wiśniowiecki family, his fight against personal enemies in opposition). As a well-known supporter of Golden Liberty and an ardent opponent of Pro-French Party he easily found his place in rivalry between the noblemen and half-French magnates. He did not serve as one of king’s confidantes; however he was his important supporter, as he could neutralize the influences of opposition in the Cracovian Voivodship. He took active part in propaganda campaigns of court party. He solicited for support of nobility for the court and was one of those who demonstrated public feelings, i.e. in 1670 he organized levy in mass, two years later he encouraged to found the confederacy of Gołąb. Despite the fact that he originated from the radical faction of king’s party, he was realistic about the situation and advised to come to agreement with one of the most important malcontents – the hetman Jan Sobieski. In contrary to the majority of the magnates, who changed their minds depending on the current political situation, he was constant in his views as king’s adherent, even if king’s decisions were colliding with his opinions.



Mirosław Kłusek, Kredyt długoterminowy Państwowego Banku Rolnego w listach zastawnych i obligacjach melioracyjnych w Polsce międzywojennej

Do najważniejszych zadań banku Państwowego Banku Rolnego należało udzielanie długoterminowych kredytów amortyzacyjnych na zakup ziemi z parcelacji prywatnych przeprowadzanych przez właścicieli majątków ziemskich lub przez organizacje społeczne, na nabywanie majątków ziemskich na cele parcelacyjne i na zakup ziemi oraz na kredytowanie melioracji. Uruchomienie przez PBR kredytu długoterminowego stało się możliwe dopiero po wprowadzeniu w Polsce w 1924 złotego. Za najodpowiedniejszą formę tegoż kredytu zostały uznane papiery wartościowe, czyli listy zastawne i obligacje melioracyjne. Ta forma kredytu gwarantowała długi termin jego spłaty, co dla rolnictwa było bardzo istotne. Ponadto umożliwiała stopniowy i stały dopływ kapitału.
W Polsce międzywojennej mamy do czynienia z intensywnym rozwojem działalności Państwowego Banku Rolnego w zakresie kredytu długoterminowego w listach zastawnych i obligacjach melioracyjnych. Było to wynikiem uprzywilejowanej roli banków państwowych w zbyciu listów zastawnych i obligacji na rynku wewnętrznym i w mniejszym stopniu na rynku zagranicznym. Emisje banków państwowych zostały zaopatrzone w gwarancje państwa z których nie mogła korzystać większość prywatnych instytucji długoterminowego kredytu ziemskiego. Dzięki czemu listy zastawne i obligacje melioracyjne PBR bez problemu znajdowały nabywców wśród osób prywatnych jak i instytucji publicznych.



Mirosław Kłusek, The Long-term Credit of the State Agriculture Bank – Letters of Pledge and Melioration Debentures

One of the most important tasks of the State Agriculture Bank was to offer the so-called long-term amortized credits 1) to buy land originated from the breaking-up of estates conducted by both: private owners and social organizations, 2) to buy landed properties to break them up, and last but not least 3) to credit land reclamation. The long term credit was affirmed in 1924 when new currency: Polish Zloty, was introduced. The most appropriate forms of the credit were securities, i.e. letters of pledge and meliorating debentures. That form of credit could guarantee a long-term repayment, what had a great significance for the farmers. Moreover it guaranteed a gradual and constant capital inflow.
In the interwar Poland we may observe an intense activity of the State Agriculture Bank in the field of long-term credits (in form of letters of pledge or melioration debentures). It resulted from the fact that state banks held a privileged position in selling up letters of pledge and debentures in home sales and foreign markets. As opposed to the private institutions providing long-term land credits, the issues of banks had state guarantees. Thus their letters of pledge and melioration debentures easily could find private and institutional purchasers.